Dòng nước Dầu Tiếng mở lối sinh kế cho người dân

Từ vùng đất khô cằn đến những mùa vụ chủ động

Trong khu vườn sầu riêng của gia đình, ông Nguyễn Văn Mạnh, ở tổ 8, ấp Phục Thuận, xã Lộc Ninh, tỉnh Tây Ninh, đã quen với việc tính toán từng đợt nước tưới cho hàng trăm gốc cây.

Chín năm gắn bó với vườn sầu riêng, ông Mạnh đã trải qua 5 vụ thu hoạch hơn 230 gốc cây. Những mùa đầu chưa gặp giá, nhưng càng về sau, công sức chăm sóc càng cho thấy hiệu quả. Riêng vụ năm 2025, ông cho biết sau khi trừ chi phí, thu nhập còn hơn 1 tỷ đồng.

“Cây sầu riêng cần nước, nhất là mùa nắng. Có nguồn nước hồ Dầu Tiếng thì mình chủ động được việc tưới, giữ độ ẩm cho đất. Mùa nắng khoảng hai ngày tôi tưới một lần, còn mùa mưa nếu có mưa thì giảm được lượng nước tưới”, ông Mạnh chia sẻ.

Với người trồng cây ăn trái, chủ động được nước đồng nghĩa với chủ động hơn trong sản xuất. Nhưng lợi ích ấy không chỉ nằm trong từng khu vườn. Ở Lộc Ninh, sự thay đổi được nhìn thấy rõ hơn nếu so sánh với thời điểm trước khi nguồn nước Dầu Tiếng được đưa vào hệ thống phục vụ sản xuất.

Ông Nguyễn Quốc Phong, chuyên viên Phòng Kinh tế xã Lộc Ninh, cho biết trước đây, sản xuất nông nghiệp của người dân phụ thuộc khá lớn vào thời tiết. Vào mùa mưa có nước thì sản xuất, bước sang mùa khô lại đối mặt với nguy cơ thiếu nước. Việc sản xuất vì thế chủ yếu theo khoảng hai vụ, phụ thuộc vào mùa vụ tự nhiên.

Từ khi có hồ Dầu Tiếng và hệ thống kênh mương, nguồn nước tưới được bảo đảm hơn, người dân có điều kiện chủ động sản xuất ba vụ, thay vì chỉ trông chờ vào nước trời.

“Có nguồn nước hồ Dầu Tiếng, người dân chủ động hơn trong sản xuất. Hằng năm, địa phương cũng tuyên truyền để người dân lựa chọn cây trồng phù hợp, qua đó nâng hiệu quả sản xuất”, ông Phong cho biết.

Sự chủ động ấy còn thể hiện trong từng mùa mưa, mùa khô. Trước các đợt điều tiết, địa phương được thông báo về lưu lượng xả để triển khai đến các ấp, giúp người dân chủ động thu hoạch, bố trí sản xuất và phòng tránh những tình huống bất lợi ở vùng hạ du.

Không chỉ “có nước”, người dân ngày càng phải học cách sử dụng nước hiệu quả hơn. Theo ông Phong, nhiều hộ hiện đã chuyển từ tưới theo cách truyền thống sang các hình thức tưới tiết kiệm như tưới phun, tưới dưới tán, tưới nhỏ giọt, qua đó hạn chế lượng nước thất thoát.

Đây cũng là thay đổi đáng chú ý trong sản xuất nông nghiệp khi nguồn nước trở thành một yếu tố cần được tính toán như chi phí đầu vào của mỗi mùa vụ.

Từ nguồn nước đến những sinh kế có giá trị cao

Nếu ở Lộc Ninh, nguồn nước Dầu Tiếng giúp người dân mở rộng khả năng sản xuất cây trồng, thì tại khu vực xã Dầu Tiếng, Thành phố Hồ Chí Minh, nguồn nước ấy còn được tận dụng cho những vườn cây ăn trái.

Gia đình ông Phạm Văn Huy có khoảng 2ha đất, trong đó khoảng 0,5ha trồng sầu riêng. Để duy trì vườn cây, ông sử dụng nguồn nước từ hồ Dầu Tiếng, bơm lên phục vụ tưới.

Theo ông Huy, nguồn nước thuận lợi giúp cây sinh trưởng tốt, đồng thời giảm đáng kể chi phí so với việc sử dụng nước sạch cho sản xuất nông nghiệp.

“Nhờ nguồn nước từ hồ Dầu Tiếng chảy về, tôi bơm lên tưới cho cây. Tôi cũng sử dụng tưới nhỏ giọt nên tiết kiệm nước. Nếu dùng nước sạch, nước máy để tưới cho diện tích lớn thì chi phí rất cao”, ông Huy cho biết.

Câu chuyện của ông Huy cho thấy giá trị của nguồn nước không chỉ nằm ở việc đáp ứng đủ nhu cầu tưới. Khi kết hợp với phương thức sản xuất phù hợp, nguồn nước có thể giúp người dân giảm chi phí và nâng hiệu quả trên cùng một diện tích đất.

Tại Lộc Ninh, dòng nước Dầu Tiếng cũng mở ra hướng sinh kế khác ngoài trồng trọt. Anh Lê Đức Hòa, ở ấp B2, xã Lộc Ninh, bắt đầu làm thủy sản từ những đối tượng nuôi khác nhau, từ ba ba, lươn đến cá. Hiện gia đình anh chủ yếu nuôi cá rô và cá tra, sử dụng nguồn nước từ hồ Dầu Tiếng.

Theo anh Hòa, với mô hình nuôi thủy sản, nguồn nước ổn định là một trong những điều kiện quan trọng quyết định hiệu quả sản xuất. Mỗi vụ, nếu điều kiện thuận lợi, mô hình của gia đình có thể đạt doanh thu khoảng 350-500 triệu đồng, thời gian nuôi từ 4,5-6 tháng.

“Nuôi thủy sản mà có nguồn nước hồ Dầu Tiếng thì mình đã có một lợi thế. Nguồn nước thuận lợi giúp việc nuôi ổn định hơn”, anh Hòa nói.

Từ vườn sầu riêng của ông Mạnh, ông Huy đến ao nuôi của anh Hòa, những câu chuyện khác nhau nhưng cùng cho thấy một điểm chung: khi nguồn nước được chủ động, người dân có thêm điều kiện để lựa chọn mô hình sản xuất, chuyển đổi cây trồng và đa dạng hóa sinh kế.

Tuy nhiên, giá trị của nguồn nước chỉ được duy trì khi dòng nước ấy được điều tiết hợp lý và sử dụng tiết kiệm.

Quản trị dòng nước để giữ lợi thế sinh kế

Đằng sau những mùa vụ chủ động của người dân là một hệ thống vận hành liên tục giữa hồ, kênh dẫn và vùng hạ du.

Theo ông Nguyễn Đức Vũ, Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi, Sở Nông nghiệp và Môi trường Thành phố Hồ Chí Minh, hồ Dầu Tiếng có vai trò đặc biệt quan trọng đối với nguồn nước của khu vực. Không chỉ phục vụ nông nghiệp, nguồn nước hồ còn được khai thác cho sinh hoạt, công nghiệp, hỗ trợ kiểm soát lũ, duy trì dòng chảy môi trường, đẩy mặn và cải thiện chất lượng nước trên hệ thống sông Sài Gòn.

Với một hồ chứa có nhiều nhiệm vụ như vậy, việc vận hành phải được tính toán theo từng thời điểm, cân đối giữa nhu cầu cấp nước, sản xuất, dân sinh, môi trường và an toàn công trình.

Ông Nguyễn Hữu Mạnh, Giám đốc Chi nhánh Dầu Tiếng - Phước Hòa, Công ty Trách nhiệm hữu hạn Một thành viên Khai thác thủy lợi miền nam, cho biết trong ứng phó hạn hán, xâm nhập mặn, một trong những kinh nghiệm quan trọng là tranh thủ lấy nước ngọt khi điều kiện cho phép, đồng thời tăng cường trữ nước trong hệ thống kênh, hồ, ao phân tán để chủ động cho mùa khô.

Đối với sản xuất, đơn vị khuyến cáo các địa phương theo dõi diễn biến xâm nhập mặn, tận dụng nguồn nước phù hợp, giảm thất thoát và tổ chức các giải pháp cấp nước linh hoạt. Người dân cũng cần chủ động trữ nước cục bộ, sử dụng nước tiết kiệm, theo dõi thông báo của địa phương về lịch điều tiết để lấy nước kịp thời.

“Áp dụng kỹ thuật tưới nhỏ giọt, che phủ đất để giảm bay hơi”, ông Mạnh khuyến cáo, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu sử dụng nước hợp lý trong sản xuất.

Đây cũng chính là hướng đi đang được thực hiện ở Lộc Ninh, khi người dân chuyển dần sang các phương thức tưới tiết kiệm, thay vì sử dụng nước theo cách tưới tràn như trước.

Bước vào mùa mưa năm 2026, yêu cầu vận hành hồ lại đặt ra theo một bài toán khác: vừa bảo đảm dung tích phòng lũ, an toàn công trình, vừa hạn chế tác động bất lợi đến vùng hạ du.

Theo ông Mạnh, việc vận hành hồ được thực hiện trên cơ sở mực nước thực tế, quy trình vận hành liên hồ chứa, quy trình vận hành hồ Dầu Tiếng và diễn biến khí tượng, thủy văn. Trong mùa lũ, đơn vị xây dựng kế hoạch duy trì mực nước hồ ở mức phù hợp, bảo đảm dung tích phòng lũ nhưng vẫn đáp ứng yêu cầu cấp nước cho các đối tượng sử dụng nước.

Đáng chú ý, thời điểm và lưu lượng xả không được xác định một cách máy móc. Khi phải xả lũ, đơn vị tính toán đến diễn biến mưa, mực nước hồ và thủy triều trên sông Sài Gòn để lựa chọn thời điểm phù hợp, hạn chế khả năng xuất hiện đồng thời các yếu tố bất lợi như mưa lớn, triều cường và xả lũ.

“Công ty sẽ điều chỉnh thời gian, lưu lượng xả phù hợp tình hình thực tế và thông báo sớm nhất về phương án xả để người dân, chính quyền chủ động trong kế hoạch sản xuất, dân sinh và phòng tránh những thiệt hại có thể xảy ra”, ông Mạnh cho biết.

Ở Lộc Ninh, sự phối hợp này được người dân cảm nhận từ những thông báo trước mỗi đợt điều tiết, từ việc khơi thông kênh mương đến những phương thức tưới tiết kiệm đang dần trở thành thói quen.

Như vậy, giá trị của hồ Dầu Tiếng không chỉ nằm ở một lượng nước được đưa về đồng ruộng hay vườn cây. Đó là cả một chuỗi từ tích nước, điều tiết, dẫn nước, tiêu thoát đến sử dụng tiết kiệm; trong đó người dân vừa là đối tượng hưởng lợi, vừa là chủ thể quyết định hiệu quả sử dụng nguồn nước.

Những vườn sầu riêng đang cho thu nhập cao, những ao nuôi thủy sản được duy trì quanh năm hay những cánh đồng có thể chủ động thêm một vụ sản xuất là những biểu hiện cụ thể của giá trị ấy.

Nhưng để dòng nước tiếp tục mở ra sinh kế, bài toán phía trước vẫn là bảo vệ chất lượng nguồn nước, hoàn thiện hệ thống thủy lợi, nâng cao năng lực điều tiết và thay đổi cách sử dụng nước theo hướng tiết kiệm hơn.

Bởi với người dân vùng hạ du, một dòng nước được quản lý tốt không chỉ giúp vượt qua một mùa khô hay bảo đảm một vụ mùa. Đó còn là nền tảng để họ có thể tính toán cho những mùa vụ tiếp theo, mạnh dạn chuyển đổi sản xuất và xây dựng sinh kế bền vững hơn.