Khi những cơn mưa cực đoan trở thành “bình thường mới”

Trong vài năm trở lại đây, khu vực Đông Nam Bộ liên tiếp hứng chịu những đợt mưa cực đoan, lượng mưa trong vài giờ có thể tương đương cả tháng. Những diễn biến thời tiết bất thường đang tạo ra áp lực rất lớn lên các công trình thủy lợi, đặc biệt là hồ chứa quy mô lớn.

Hồ Dầu Tiếng, công trình trữ nước quan trọng bậc nhất vùng, mỗi năm điều tiết hơn 1,5 tỷ m³ nước, đảm bảo cấp nước sinh hoạt, sản xuất và chống hạn cho Tây Ninh, TP.HCM và Đồng Nai thuộc vùng Đông Nam Bộ. Nhưng cùng với vai trò đó là trách nhiệm nặng nề trong việc bảo đảm an toàn tuyệt đối cho hạ du, nhất là trong bối cảnh mưa lũ cực đoan ngày càng gia tăng.

 Hồ Dầu Tiếng trước áp lực thiên tai mới

Tính chất mưa lũ tại lưu vực hồ Dầu Tiếng vài năm gần đây không còn ổn định như trước. Nhiều đợt mưa có cường độ vượt tần suất thiết kế, lưu lượng đổ về hồ tăng đột ngột, yêu cầu vận hành phải chính xác từng giờ.

Ông Nguyễn Hồng Khanh, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi (Bộ NN&MT), nhận định:

“Đối với những hồ chứa lớn như Dầu Tiếng, mỗi quyết định vận hành đều ảnh hưởng trực tiếp đến cả một vùng rộng lớn. Khi thời tiết cực đoan gia tăng, chúng ta càng cần dữ liệu chính xác và công cụ dự báo mạnh để đưa ra phương án kịp thời.”

Những thách thức mới đòi hỏi tư duy vận hành mới: không chỉ ứng phó, mà phải dự báo và chủ động trước các tình huống.

Theo Nghị định 114 của Chính phủ về quản lý an toàn đập, hồ chứa nước, hồ Dầu Tiếng phải xây dựng bản đồ ngập lụt hạ du làm căn cứ cảnh báo, sơ tán dân cư và vận hành hồ trong mùa mưa lũ. Bản đồ đã được ban hành, phổ biến đến các địa phương, giúp chính quyền và người dân chủ động xây dựng phương án phòng, tránh thiên tai khi xảy ra mưa lũ lớn. Việc xây dựng bản đồ ngập lụt hạ du hồ Dầu Tiếng là mọt bước tiến trong quản lý hồ chứa. Đây là mô hình tính toán mô phỏng diễn biến mực nước, phạm vi ngập và tốc độ dòng chảy khi hồ xả theo từng kịch bản.

Ba giá trị cốt lõi mà bản đồ mang lại:

1. Dự báo ngập theo từng kịch bản xả
Cho thấy rõ khu vực nào ngập sâu, ngập bao lâu, tuyến đường nào bị chia cắt.

2. Giúp địa phương chủ động sơ tán dân
UBND xã, huyện biết chính xác những khu vực cần cảnh báo trước khi hồ tăng lưu lượng xả.

3. Tối ưu phương án vận hành
Đơn vị quản lý có thể so sánh các phương án xả để lựa chọn phương án ít rủi ro nhất.

Ông Nguyễn Hữu Mạnh, Giàm đốc chi nhánh Dầu Tiếng-Phước Hòa, Công ty TNHH MTV Khai thác Thủy lợi Miền Nam, đơn vị trực tiếp vận hành hồ chia sẻ:

“Trước đây việc đánh giá tác động xả lũ phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm. Nay bản đồ ngập lụt cho chúng tôi hình dung rõ: nếu xả mức A thì khu vực nào bị ảnh hưởng, nếu xả mức B thì đường nào bị ngập. Điều đó giúp chúng tôi tự tin hơn, đồng thời minh bạch hơn trong phối hợp với khu vực hạ du.”

Cảnh báo sớm, “lá chắn mềm” bảo vệ vùng hạ du

Một điểm mạnh trong vận hành hồ Dầu Tiếng là hệ thống cảnh báo đa lớp. Không chỉ đơn vị quản lý, chính quyền các tỉnh hạ du cũng tích cực tham gia truyền tải thông tin đến người dân.

Hệ thống cảnh báo gồm:

-Thông báo chính thức qua UBND các cấp

-Tin nhắn SMS đến người dân vùng ven sông

-Loa truyền thanh thông báo trong từng đợt xả

-Bản đồ ngập lụt gửi trực tiếp cho chính quyền để triển khai sơ tán

-Các cột mốc, biển cảnh báo mực nước tăng tại các cầu, cống

Bà Lê Thị Lơi, người dân xã Dầu Tiếng chia sẻ:
“Vài năm gần đây, mỗi lần hồ xả đều có thông báo trước. Bà con chuẩn bị dỡ đồ, di chuyển gia súc, không còn cảnh nước lên bất ngờ như trước nữa.”

Sự chủ động từ người dân khiến hiệu quả an toàn được nhân lên, giảm thiểu tối đa thiệt hại.

Theo ông Trần Quang Hùng, TGĐ công ty TNHH MTV khai thác thủy lợi Miền Nam:

“Bản đồ ngập lụt giúp chúng tôi tính toán khoa học hơn. Trước khi xả, chúng tôi chạy mô phỏng để xem dòng chảy lan truyền ra sao, khu vực nào bị ảnh hưởng. Nhờ vậy, phương án vận hành giờ đây minh bạch, chính xác hơn, chủ động từ sớm, ứng phó theo cấp độ. Nghĩa là luôn có nhiều phương án để lựa chọn tùy thực tế diễn biến mưa lũ. Đồng thời luôn đảm bảo rằng mọi quyết định xả đều có cảnh báo sớm tới các tỉnh hạ du.”

Sự phối hợp giữa các đơn vị tạo ra sức mạnh an toàn vùng

Lưu vực hồ trải dài qua ba địa phương lớn, vì thế mỗi mùa mưa lũ, TP.HCM và các địa phương trong vùng dự án đều duy trì cơ chế phối hợp chặt chẽ.

Theo ông Nguyễn Hồng Khanh, Phó Cục trưởng cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết:

"Bản đồ ngập lụt hạ du hồ Dầu Tiếng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong công tác phòng, chống thiên tai. Bản đồ không chỉ được ban hành mà còn thường xuyên cập nhật theo các kịch bản mưa, lũ và phương án vận hành hồ, giúp mô phỏng phạm vi, mức độ và độ sâu ngập trong từng tình huống xả lũ. Trên cơ sở đó, chính quyền địa phương và người dân chủ động xây dựng phương án ứng phó, thông báo kịp thời, tổ chức sơ tán, bảo đảm an toàn tính mạng và tài sản cho vùng hạ du."

Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng trực tiếp giám sát và điều hành vận hành liên hồ khi cần thiết, đảm bảo an toàn cả hệ thống.

Đại diện Chi cục Thủy lợi TP Hồ Chí Minh cho biết, việc phối hợp vận hành và khai thác bản đồ ngập lụt hạ du hồ Dầu Tiếng có ý nghĩa quan trọng trong công tác phòng, chống thiên tai của Thành phố. Thông qua chia sẻ dữ liệu, cập nhật thường xuyên các kịch bản mưa, lũ và phương án điều tiết hồ, bản đồ giúp Thành phố chủ động xây dựng phương án ứng phó, tổ chức cảnh báo sớm, bảo đảm an toàn cho người dân, hạ tầng và các khu vực trọng điểm ở hạ du sông Sài Gòn.

Hồ Dầu Tiếng tiếp tục làm nhiệm vụ điều tiết nước, chống hạn, chống ngập và hỗ trợ phát triển kinh tế – xã hội của cả vùng rộng lớn. Nhưng để làm được điều đó, đội ngũ quản lý hồ, doanh nghiệp thủy lợi, chính quyền và Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã phải không ngừng đổi mới, hiện đại hóa và nâng cao tính chủ động.

Trong điều kiện thời tiết cực đoan, an toàn hạ du luôn là ưu tiên cao nhất.
Và với những bước tiến như bản đồ ngập lụt, cảnh báo sớm và hệ thống giám sát hiện đại, hồ Dầu Tiếng đang ngày càng trở thành mô hình điển hình về quản lý hồ chứa trong bối cảnh biến đổi khí hậu.