Song, tại Hà Nội, những sản phẩm CNVH mới đã ra đời từ tài nguyên di sản khi có sự hợp tác giữa “ba nhà”: Nghệ nhân-nhà quản lý-nhà sáng tạo.
Khi "ba nhà" cùng hợp tác
Hàng trăm học sinh vây quanh ao làng của phường rối Đào Thục (xã Thư Lâm, Hà Nội) và hò reo khi vị tráng sĩ xuất hiện trong tích trò “Phùng Hưng đánh hổ” để mở đầu buổi trải nghiệm mô hình CNVH phức hợp trên địa bàn xã Thư Lâm. Các em học sinh rất thích thú khi thấy Phùng Hưng sau khi chém đầu hổ dữ, đã vác đầu con hổ lên vai. Kế đó, tích “Cáo bắt vịt” với hành động con cáo cắp lấy một con vịt và leo lên cây cau cũng nhận được những tràng pháo tay giòn giã.
Sau khi xem một số tích trò rối nước, các vị khách nhí tiếp tục khám phá trò chơi “bắt chạch trong chum”. Được hướng dẫn, các em học sinh… tranh nhau lên trải nghiệm bắt chạch bằng một tay. Cũng trong không gian bên cạnh ao làng rối nước Đào Thục, có một hoạt động mà các vị khách nhí thậm chí chưa từng nghe nói bao giờ là “đánh lửa” từ các dụng cụ là tre nứa. Cả bắt chạch lẫn kéo lửa từ tre nứa đều là những trích đoạn từ các lễ hội trên địa bàn xã Thư Lâm. Tiếng cười nói râm ran suốt buổi trải nghiệm...
Đây là buổi trải nghiệm của học sinh khi tham gia mô hình CNVH phức hợp, kết hợp giữa nghệ thuật biểu diễn, trò chơi dân gian, nghề thủ công mỹ nghệ, ẩm thực… do Sở Khoa học và Công nghệ Hà Nội phối hợp Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội), Ủy ban nhân dân (UBND) xã Thư Lâm và các nghệ nhân triển khai. Trên thực tế, làng rối nước Đào Thục đã tổ chức biểu diễn phục vụ khách du lịch từ lâu, nhưng việc tạo dựng sản phẩm CNVH tại đây đã tạo ra bước tiến mới.
Tiến sĩ Lư Thị Thanh Lê (Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật) cho biết: “Chúng tôi đã khảo sát tiềm năng của Thư Lâm và nhận ra đây là “viên ngọc” di sản của Thủ đô. Chúng tôi chọn lọc những phần độc đáo nhất của các di sản như: Lễ hội Kéo lửa thổi cơm thi, Hội Kén rể ở làng Đường Yên, nghệ thuật Ca trù ở Lỗ Khê... để tích hợp vào một sản phẩm CNVH dựa trên “lõi” là biểu diễn rối nước và không gian của làng Đào Thục. Khi kết hợp nhiều loại hình văn hóa, khách hàng sẽ có lựa chọn đa dạng hơn. Khung chương trình nghệ thuật không “đóng băng” mà có thể tùy biến theo nhu cầu. Các nghệ nhân được hỗ trợ để thay đổi cách giới thiệu, quảng bá, hướng dẫn khách tham gia trải nghiệm. Yếu tố tương tác được tăng cường. Chúng tôi hỗ trợ các nghệ nhân xây dựng bộ nhận diện sản phẩm để tạo thành một sản phẩm CNVH hoàn chỉnh”.
Cùng với mô hình công nghiệp văn hóa phức hợp tại Đào Thục, làng gốm Bát Tràng (xã Bát Tràng, Hà Nội) cũng đang triển khai mô hình CNVH tổng hợp, với sự bắt tay của “ba nhà”: Nghệ nhân-chuyên gia sáng tạo-nhà quản lý. Trong đó, Trung tâm Xúc tiến và Quảng bá Di sản văn hóa phi vật thể Việt Nam (VICH) phụ trách các hoạt động sáng tạo. Bát Tràng là vùng đất giàu vốn văn hóa.
Từ “nguyên liệu” là nghề gốm, ẩm thực, tín ngưỡng thờ thành hoàng và không gian làng cổ..., các chuyên gia của VICH đã tạo nên một sản phẩm mang tên “Bàn xoay”. “Bàn xoay” đưa khách hàng tham gia ba nhóm hoạt động: “Về làng”, tức hành trình trải nghiệm nghi lễ ở đình làng, khám phá ngõ nhỏ ở làng cổ; “Về nhà” là trải nghiệm tham quan nhà Pháp cổ, thưởng thức ẩm thực làng cổ; “điểm chạm” cuối cùng của chương trình là “Về tôi” đem đến màn trình diễn vẽ gốm kết hợp thưởng thức âm nhạc và khách hàng tự tay làm sản phẩm gốm mang dấu ấn của mình.
Mở ra hướng đi mới
Cả làng rối nước Đào Thục và làng gốm Bát Tràng đều là những địa chỉ du lịch nổi tiếng của Hà Nội. Nhưng các hoạt động du lịch tại đây chủ yếu mang tính tự phát, ít sản phẩm có chiều sâu trải nghiệm. Đại diện phường rối nước Đào Thục, Nghệ nhân Nguyễn Thế Nghị cho biết: “Đào Thục đã triển khai hoạt động du lịch từ nhiều năm nay.
Nhưng việc chỉ phục vụ mỗi loại hình biểu diễn rối nước dễ dẫn đến đơn điệu. Thư Lâm có nhiều di sản quý báu, song chúng tôi không biết nên chọn gì từ vốn di sản để xây dựng sản phẩm mới; rồi cơ chế kết hợp hoạt động ra sao. Với sự giúp đỡ của chính quyền địa phương và các chuyên gia, chúng tôi tạo ra sản phẩm sinh động hơn, chuyên nghiệp hơn và giúp khách hàng có nhiều lựa chọn. Tôi tin rằng điều này sẽ tạo nên những bước tiến mới trong phát triển du lịch nói riêng, CNVH nói chung”.
Tương tự như vậy, các sản phẩm du lịch văn hóa tại Bát Tràng khá manh mún. Các hộ gia đình vừa sản xuất, vừa bày bán sản phẩm kết hợp trải nghiệm làm gốm, song thiếu sự liên kết, xâu chuỗi. Khi các chuyên gia bắt tay vào nghiên cứu, xây dựng sản phẩm, các chuyên gia đã lựa chọn những gì đặc sắc nhất để đưa vào xây dựng một sản phẩm mới. Vì thế, sản phẩm CNVH mới ở Bát Tràng không chỉ gói gọn trong tham quan, trải nghiệm gốm như lâu nay, mà các vị khách được tham gia các trải nghiệm đa giác quan. Những di sản, truyền thống của làng Bát Tràng được lồng ghép khéo léo vào một tour trải nghiệm kéo dài hơn 5 giờ đồng hồ.
Đơn vị triển khai các hoạt động sáng tạo trong xây dựng sản phẩm CNVH ở Bát Tràng là VICH - một không gian sáng tạo có nhiều kinh nghiệm trong xây dựng sản phẩm từ tài nguyên di sản, điển hình như các sản phẩm từ hát xẩm, tín ngưỡng hầu đồng… Giám đốc VICH Nguyễn Thị Lệ Quyên cho biết: “Chúng tôi gọi quá trình phối hợp các nghệ nhân xây dựng sản phẩm là quá trình đồng sáng tạo. Trong đó, chúng tôi luôn coi trọng vai trò trung tâm của nghệ nhân, của cộng đồng. Mô hình này tận dụng tối đa thế mạnh của Bát Tràng, nhưng thay vì khai thác “bề mặt”, mô hình đi vào chiều sâu trải nghiệm. Điểm nổi bật tiếp theo là giải quyết điểm yếu về tính thiếu chuyên nghiệp qua kịch bản trải nghiệm có cấu trúc; đội ngũ hướng dẫn viên được đào tạo và bộ công cụ đánh giá hiệu quả được triển khai bài bản. Đó là những yếu tố mà các mô hình tự phát hiện nay còn thiếu”.
Những sản phẩm CNVH mới ở Đào Thục và Bát Tràng đang trong giai đoạn bắt đầu khai thác, nhưng đã gây ấn tượng mạnh với khách hàng. Nhiều doanh nghiệp du lịch, trường học đã liên hệ với địa phương để đưa vào khai thác trong các tour du lịch, hoạt động trải nghiệm mới. Việc đồng hành với cộng đồng dân cư địa phương để tạo ra sản phẩm CNVH mới khắc phục được nhiều điểm yếu so với cách làm tự phát hiện nay. Trong quá trình triển khai, các bên liên quan sẽ tiếp tục điều chỉnh sản phẩm cho phù hợp hơn với từng đối tượng khách.
Sau khi dẫn học sinh trải nghiệm tại làng rối Đào Thục, cô giáo Đỗ Thị Biên, giáo viên Trường tiểu học Đoàn Thị Điểm Symphony chia sẻ: “Theo tôi, nếu đơn vị tổ chức phát cho các em một tờ giấy giới thiệu các “trạm trải nghiệm” và thêm câu hỏi để học sinh trả lời, khi học sinh tham gia đầy đủ các trải nghiệm sẽ được đổi quà chẳng hạn, các em sẽ thấy hấp dẫn hơn”. Những sản phẩm CNVH ở Thư Lâm và Bát Tràng mới đem lại thành công bước đầu, nhưng đã tạo kinh nghiệm để tiếp tục phát triển những sản phẩm CNVH mới hấp dẫn, để cộng đồng tiếp tục đóng vai trò chủ thể, với sự hỗ trợ từ chính quyền và các chuyên gia sáng tạo.
