Hình thành từ đầu thế kỷ XX tại Nam Bộ, cải lương là di sản văn hóa phi vật thể giàu giá trị của dân tộc. Trải qua hơn 100 năm thăng trầm, loại hình nghệ thuật này đã không ngừng vận động, sáng tạo, trở thành một phần ký ức văn hóa của nhiều thế hệ công chúng. Tuy nhiên, trong cuộc cạnh tranh khốc liệt với các loại hình giải trí hiện đại, cải lương đang có phần “hụt hơi” khi vừa phải giữ chân lượng khán giả truyền thống, vừa tìm kiếm, hình thành lớp khán giả trẻ.
Theo Tiến sĩ, Nghệ sĩ Nhân dân Triệu Trung Kiên, Phó Giám đốc Nhà hát Sân khấu truyền thống quốc gia Việt Nam, nghệ thuật cải lương ở cả hai miền nam-bắc đang phải đối mặt nhiều khó khăn. Tại phương nam là “cái nôi” của nghệ thuật cải lương, dù tồn tại thị trường với các sân khấu xã hội hóa đang hoạt động, các đơn vị vẫn khó duy trì các buổi biểu diễn thường xuyên do thiếu kinh phí, thiếu rạp hát chuyên dụng và những kịch bản chất lượng phản ánh cuộc sống đương đại. Trước áp lực cơm áo gạo tiền, một số đoàn có xu hướng chiều theo thị hiếu khán giả, sử dụng gần như nguyên trạng các thành tố nghệ thuật của nước ngoài, khiến cải lương có nguy cơ phai nhạt những giá trị văn hóa dân tộc đặc sắc. Trong khi đó, sân khấu cải lương miền bắc vẫn phụ thuộc khá nhiều vào các đơn đặt hàng chính luận, chưa bắt nhịp được với cơ chế thị trường để tự chủ tài chính và tiếp cận sâu rộng đời sống. Chưa kể, ở một số nơi, việc thực hiện chủ trương tinh gọn bộ máy, sáp nhập các đoàn, nhà hát... cũng ảnh hưởng bản sắc chuyên biệt của cải lương.
Trong kỷ nguyên số, khán giả hiện đại ngày càng quen tiếp cận nội dung ngắn, nhanh, trực quan, liên tục được đổi mới, trong khi vở diễn cải lương thường có thời lượng dài, tiết tấu chậm, đòi hỏi người xem phải có vốn văn hóa nhất định và sự kiên nhẫn khi thưởng thức. Khoảng cách này trong hành trình tiếp cận công chúng của cải lương đặt ra yêu cầu buộc những người làm nghề phải phát huy năng lực sáng tạo, tìm tòi nội dung, cách thể hiện phù hợp để đưa cải lương đến gần công chúng.
Tiến sĩ, Nghệ sĩ Ưu tú Lê Nguyên Đạt (Trường đại học Sân khấu-Điện ảnh Thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng, để sân khấu cải lương có thể đối thoại với đời sống và khán giả hôm nay, trước hết phải tập trung đổi mới kịch bản bằng cách đưa vấn đề đương đại vào cấu trúc. Đó có thể là đề tài về gia đình đô thị, người trẻ, người lao động di cư, đạo đức nghề nghiệp hay chuyển đổi số… những nội dung đang được nhiều nhóm công chúng quan tâm. Điều quan trọng là dù khai thác đề tài mới, cải lương vẫn cần giữ đặc trưng kịch hát gắn với năng lực biểu hiện nội tâm bằng lời ca.
Bên cạnh đổi mới nội dung chuyển tải, ông Lê Nguyên Đạt còn gợi mở hướng phát triển công chúng trẻ thông qua sân khấu học đường kết hợp truyền thông số và hoạt động trải nghiệm. Cải lương có thể được giới thiệu trong trường học bằng những trích đoạn ngắn, các buổi giao lưu nghệ sĩ, trải nghiệm hóa trang, thử ca hát, tìm hiểu nhạc cụ, tham quan hậu trường… Đồng thời, trên không gian số, cần xây dựng hệ thống nội dung có chất lượng, với kho tư liệu số, trailer, trích đoạn, bài giới thiệu, phỏng vấn nghệ sĩ và hệ thống lịch diễn được cập nhật chuyên nghiệp. Đây cũng chính là cách để nuôi dưỡng sự hứng thú, tình yêu với cải lương, từng bước hình thành lực lượng khán giả trẻ cho sân khấu truyền thống.
Thời gian qua, để làm mới cải lương, một số đơn vị nghệ thuật đã mạnh dạn kết hợp cải lương với xiếc, nhạc rap, nhạc điện tử, hay đưa cải lương vào các không gian văn hóa du lịch… Điều này cho thấy, loại hình nghệ thuật này vẫn đang vận động, tự “cải cách” để thích ứng và sinh tồn. Tuy nhiên, muốn định vị lại chỗ đứng của cải lương trong dòng chảy cuộc sống hiện đại, chỉ dựa vào nỗ lực của những người làm nghề là chưa đủ.
Theo đạo diễn Nguyễn Thanh Hiệp, Trưởng ban Lý luận phê bình Hội Sân khấu Thành phố Hồ Chí Minh, vấn đề lớn nhất của cải lương hiện nay không phải là thiếu nghệ sĩ tâm huyết hay công chúng quay lưng với nghệ thuật truyền thống, mà là những nỗ lực sáng tạo chưa được nâng đỡ bằng một cơ chế phát triển đủ mạnh; nguồn lực còn phân tán; đầu tư chưa gắn với hiệu quả; đào tạo chưa liên thông với sử dụng. Vì vậy, cải lương cần được đặt trong một hệ sinh thái phát triển đồng bộ, với chiến lược quốc gia định hướng phát triển; cơ chế đặt hàng khuyến khích cạnh tranh và kéo dài vòng đời tác phẩm; sự gắn kết với du lịch và công nghiệp văn hóa mở ra những không gian phát triển mới... Cùng với đó là những chính sách đãi ngộ, bảo vệ nghệ sĩ để họ yên tâm lao động nghệ thuật.
Khi có sự kết nối chặt chẽ giữa người làm nghề, chính sách, công chúng và thị trường, cải lương sẽ có thêm cơ hội để giữ mạch sáng tạo, phát triển và tạo ra những giá trị mới cho cuộc sống.
