Đưa văn hóa bản địa của người Thái Mường Lò lên sân khấu lớn

Chương trình nghệ thuật “Xòe Thái - Trọn một vòng yêu” sẽ diễn ra lúc 20 giờ ngày 16/10, tại Sân vận động phường Nghĩa Lộ, tỉnh Lào Cai, khai mạc Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò năm 2026. Lễ hội là hoạt động văn hóa, du lịch đặc sắc của Mường Lò, được tổ chức thường niên, góp phần quảng bá những giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc tỉnh Lào Cai.

Lễ hội năm nay mang chủ đề “Tinh hoa Xòe Thái - Sắc màu Tây Bắc”, diễn ra từ ngày 16 đến 21/10, mang ý nghĩa đặc biệt khi được tổ chức gắn với kỷ niệm 5 năm Nghệ thuật Xòe Thái được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

KỂ CHUYỆN TỪ DI SẢN CỦA NGƯỜI THÁI

Chương trình nghệ thuật “Xòe Thái - Trọn một vòng yêu” khai mạc Lễ hội gắn với tên tuổi nữ đạo diễn Lê Hải Yến, người dành nhiều năm nay để đem những nét đẹp văn hóa đặc sắc của những vùng đất khác nhau lên các sân khấu lớn, và cũng là người đặc biệt gắn bó với xòe Thái từ lễ hội năm 2022.

Chương trình gồm 3 chương: “Mầm thương - Sợi nhớ - Vòng yêu”, tái hiện những nét đẹp trong đời sống, phong tục của đồng bào Thái thông qua câu chuyện tình yêu biểu tượng của một đôi trai gái Thái đen, với những nét đẹp của di sản văn hóa Thái được lồng vào trong câu chuyện.

Đạo diễn Lê Hải Yến cho biết, truyện thơ “Xống chụ xon xang” (Tiễn dặn người yêu) đối với người Thái giống như “Truyện Kiều” của người Việt. Đó không chỉ là di sản văn chương, truyền thống rất hay, rất đẹp của đồng bào Thái, mà còn là những giá trị chân thiện mỹ, giá trị nhân văn nên học hỏi. Đó là cảm xúc cốt lõi để tạo nên câu chuyện này, một câu chuyện tình yêu nhưng rộng lớn hơn để nói về nghĩa cộng đồng. Đạo diễn mong muốn góp một phần, một tiếng nói nhỏ bé để góp phần gìn giữ những tinh hoa văn hóa đó.

Tuy nhiên, ở dưới góc độ làm lễ hội, đạo diễn cho biết, chị không đưa nguyên tác, không bê nguyên tác phẩm vào mà chỉ lấy cảm hứng từ mỹ cảm tình yêu, với tình yêu cá nhân vượt qua thử thách và được đón nhận bởi cả cộng đồng để sáng tạo một câu chuyện mới, kế thừa tinh thần về sự thủy chung, chờ đợi, vượt qua thử thách và niềm tin vào tình yêu trọn vẹn, một kết cục có hậu. Đó cũng là lý do câu chuyện đêm khai mạc mang tên “Trọn một vòng yêu”, trong đó vòng yêu ở đây chính là vòng tay kết nối vòng tay, vòng đời của đôi trai gái, cũng là vòng xòe, vòng tay của cộng đồng và trọn nghĩa là trọn vẹn.

Cùng với “Xống chụ xon xang”, Tổng đạo diễn Lê Hải Yến còn đưa một chi tiết mang tính di sản của người Thái cũng được đưa vào chương trình, đó là sợi dây tình Xai Peng, giống như biểu tượng sợi dây tơ hồng của người Kinh, kết nối hai trái tim, kết nối tình yêu đôi lứa. Sợi dây Xai Peng với người Thái là một ý niệm, khi thầy Mo ban cho các chàng trai cô gái, Xai Peng giống như sợi dây quấn quýt nhau bền chặt nhau, là sợi dây tình gắn kết hai người với nhau.

Di sản trong chương trình còn là rất nhiều tập tục văn hóa được tái hiện, các điệu xòe cổ, và tiếng Thái được sử dụng làm ngôn ngữ kể chuyện, với dàn nhân vật chính đều là người dân tộc Thái đen, dẫn dắt khán giả đi qua từng chương.

Tôi muốn những di sản của người Thái được kể bằng chính ngôn ngữ và nghệ thuật của người Thái, chứ không phải là chương trình của người Kinh làm về văn hóa Thái

Đạo diễn Lê Hải Yến

Lần này, yếu tố nhạc kịch cũng được đẩy mạnh. Nếu như ở những chương trình trước, âm nhạc giữ vai trò chủ đạo, thì "Xòe Thái - Trọn một vòng yêu" kết hợp rõ nét giữa kịch và âm nhạc, với hệ thống nhân vật xuất hiện xuyên suốt, câu chuyện được xây dựng mạch lạc. Những lời thoại được chuyển thành Khắp Thái (hay còn gọi là hát khặp - là lối hát dân ca truyền thống kết hợp giữa âm nhạc và thi ca của đồng bào dân tộc Thái) và có phụ đề tiếng Việt, giúp khán giả vừa theo dõi được diễn biến câu chuyện, vừa cảm nhận rõ màu sắc văn hóa bản địa.

“Tôi muốn những di sản của người Thái được kể bằng chính ngôn ngữ và nghệ thuật của người Thái, chứ không phải là chương trình của người Kinh làm về văn hóa Thái” – nữ đạo diễn bày tỏ.

BẢO ĐẢM TÍNH CHÍNH XÁC VÀ NGUYÊN GỐC

Năm 2026 đánh dấu tròn 10 năm đạo diễn Lê Hải Yến trở lại vùng đất Yên Bái cũ, nay thuộc Lào Cai, đồng thời là lần thứ ba chị thực hiện chương trình tại Mường Lò. Lê Hải Yến gọi đây là “nơi tình yêu bắt đầu”, là vùng đất đã mang đến cho chị những cảm xúc và nguồn cảm hứng đặc biệt trong hành trình sáng tạo nghệ thuật. Đây cũng là khoảng thời gian chị gắn bó với văn hóa dân tộc Thái, tìm hiểu và ngày càng tìm thấy nhiều tình yêu với nơi đây.

Đạo diễn Lê Hải Yến cho biết, với những màn trình diễn tái hiện văn hóa, di sản của đồng bào Thái đen trên sân khấu, chị đã dành nhiều thời gian nghiên cứu để bảo đảm sự chuẩn xác. “Nếu dành đủ thời gian cho tìm hiểu, nghiên cứu, sẽ có được những sản phẩm chuẩn, chính xác” – chị khẳng định.

Từ những năm 2019-2022, đạo diễn Lê Hải Yến đã dành nhiều tháng đồng hành cùng nghệ nhân dân gian Lò Văn Biến khi cụ vẫn còn sống để nghe những câu chuyện của người Thái, để thấm nhuần và sống cùng văn hóa của người Thái.

Chị quan niệm rằng có nhiều thông tin có thể tìm được trên mạng, nhưng với văn hóa của của người Thái lại phải tìm hiểu trực tiếp rất nhiều, về chữ viết, quần áo, đạo cụ… bởi vì người Thái đen ở mỗi vùng lại có những nét khác nhau về phong tục, trang phục…

Nguyên tắc làm việc của tôi, trước khi làm hay thì phải làm đúng. Nếu làm hay đến mấy mà sai thì lại là có tội với đồng bào

Đạo diễn Lê Hải Yến

“Tôi luôn có thói quen làm việc hết sức cẩn trọng đối với các yếu tố văn hóa truyền thống, dân gian. Nguyên tắc làm việc của tôi, trước khi làm hay thì phải làm đúng. Nếu làm hay đến mấy mà sai thì lại là có tội với đồng bào” – đạo diễn bộc bạch.

Đồng hành với nữ đạo diễn luôn luôn là các già làng, trưởng bản, các nghệ nhân văn hóa cũng như các nhà nghiên cứu văn hóa. “Tôi cảm thấy may mắn khi các nghệ nhân, các nhà nghiên cứu ủng hộ. Đó sẽ là yếu tố đầu tiên để tránh khỏi những sai sót” – Lê Hải Yến nói.

TRẢI NGHIỆM NGHỆ THUẬT ĐỘC BẢN TẠI MƯỜNG LÒ

Với đạo diễn Lê Hải Yến, những trải nghiệm nghệ thuật của những người tham gia được đặt lên hàng đầu mỗi khi thực hiện một chương trình nghệ thuật. Công nghệ và những yếu tố kỹ thuật chỉ để phục vụ cho những trải nghiệm đó. Nữ đạo diễn cho biết, nếu câu chuyện là “linh hồn”, thì không gian sân khấu là yếu tố tạo nên diện mạo đặc biệt của chương trình. “Xòe Thái - Trọn một vòng yêu” được dàn dựng theo hình thức sân khấu thực cảnh dân gian kết hợp công nghệ 3D Mapping tương tác, biến toàn bộ sân vận động thành một bản Mường rộng lớn.

Với hệ thống 24 máy chiếu 3D Mapping công suất lớn bao phủ trên bề mặt hơn 3.000m2 sân vận động, chương trình như một bản trường ca sân khấu bản địa với những đại cảnh cộng đồng rộng lớn. Hình ảnh núi non trùng điệp cùng hệ thống đạo cụ được thiết kế chân thực, tạo cảm giác một bản Mường thực sự hiện ra. Ẩn sau lớp núi non trùng điệp là hình tượng mặt trăng – mặt trời chuyển động, biểu đạt sự chuyển dịch của ngày và đêm, của thời gian, của hành trình chờ đợi...

Xung quanh không gian sân khấu là cộng đồng nghệ nhân, diễn viên và bà con địa phương; phía trên khán đài là khán giả với sức chứa hơn 10.000 người. Nhờ đó, người xem không chỉ đứng ngoài quan sát một vở diễn mà được đặt vào giữa một không gian văn hóa sống động.

Đặc biệt, các nghệ nhân dân gian cùng hơn 2.000 bà con dân tộc Thái và hàng trăm nghệ sĩ, diễn viên sẽ trực tiếp tham gia chương trình. Họ không chỉ biểu diễn mà còn kể câu chuyện văn hóa của chính cộng đồng mình bằng tình yêu, niềm tự hào và sự gắn bó với quê hương, dân tộc. Đặc biệt, lần đầu tiên trên sân khấu, một đại cảnh xòe được kiến tạo như một đám cưới lớn của bản Mường – nơi hàng nghìn con người cùng hội tụ, cùng hòa vào vòng xòe để chúc phúc cho đôi trai gái. Từ vòng tay của hai người yêu nhau, vòng xòe cứ thế mở rộng, lan tỏa thành vòng tay của cả cộng đồng.

Nữ đạo diễn cho biết, để làm một chương trình với những tầng lớp nội dung và hoạt động quen thuộc không khó. Nhưng chị luôn muốn đặt ra thử thách với chính bản thân mình khi phải tìm ra những điều mới mẻ và đưa lên sân khấu.

“Đây là mùa mùa thứ ba quay trở lại, chính bản thân khi tôi khi lặp lại những gì của chính mình là đã tự chán rồi, lặp lại chính mình nghĩa là mình thụt lùi. Vì không bao giờ tự lặp lại của chính mình nên tôi cũng luôn phải tự tạo ra thử thách cho mình. Bây giờ chúng ta có thêm nhiều công nghệ và những sự hỗ trợ khác, đó sẽ là những yếu tố góp phần giúp mình tạo ra sự khác biệt” – Lê Hải Yến nói.