Bắt đầu và kết thúc của thời đại samurai
Theo trang tin Katana Corp, tầng lớp samurai xuất hiện vào cuối thời kỳ Heian ở Nhật Bản (thời kỳ phân hóa cuối cùng trong lịch sử Nhật Bản cổ đại, kéo dài từ năm 794 đến 1185). Họ là những gia thần được vũ trang, phục vụ các gia đình quý tộc. Theo thời gian, tầng lớp này ngày càng phát triển mạnh mẽ cả về số lượng và chất lượng. Nhật Bản đã trải qua nhiều thời Mạc phủ khác nhau trong khoảng 1.000 năm, nhưng vai trò của samurai chỉ tăng lên chứ chưa từng giảm đi. Cách hiểu rộng về samurai bao gồm cả các quý tộc, lãnh chúa cấp cao, thậm chí cả hoàng tộc, coi họ là giai cấp đứng đầu xã hội Nhật Bản qua nhiều thời kỳ.
Đến thế kỷ 17, samurai chiếm khoảng 10% dân số Nhật Bản. Họ không chỉ nắm quyền lực quân sự mà còn giữ vai trò quan trọng trong hoạt động chính trị, kinh tế, hành chính. Ảnh hưởng của tầng lớp samurai phủ rộng từ triều đình trung ương tới địa phương.
Các samurai đương nhiên là những chiến binh xuất sắc. Họ được đào tạo kiếm thuật, võ thuật cận chiến, bắn cung, cưỡi ngựa và sử dụng nhiều loại binh khí khác nhau từ khi còn nhỏ. Nhưng bên cạnh đó, họ còn được giáo dục, hiểu biết sâu sắc về chính trị, văn hóa, nghệ thuật, triết học. Họ vừa là chiến binh, những cũng là chính khách, là người cai quản các lãnh địa, chịu trách nhiệm về nhiều mặt trong cuộc sống địa phương. Một câu châm ngôn cổ miêu tả mục tiêu các samurai luôn hướng tới là “bút và kiếm hòa hợp”. Một samurai cao cấp thường sẽ có hiểu biết sâu sắc cả về thi ca, thư pháp, trà đạo và âm nhạc; nhiều người trở thành văn nhân, thi sĩ, họa sĩ, lừng danh trong những lĩnh vực vốn tưởng như xa lạ với giới chiến binh.
Tuy nhiên, khác biệt lớn nhất, thứ làm nên bản sắc của một samurai là tinh thần võ sĩ đạo (bushido). Đây là bộ quy tắc đạo đức bất thành văn, đề cao những giá trị như lòng trung thành, tính kỷ luật, kỹ năng võ thuật, sự dũng cảm và đặc biệt là danh dự. Hành động của samurai cả trong chiến đấu lẫn trong đời thường cần phản ánh sự chính trực không thể lay chuyển. Những nỗi ô nhục hay các hành động đáng xấu hổ đều có thể phải trả giá bằng việc tự sát theo nghi lễ mổ bụng. Đây được xem là hành động thể hiện trách nhiệm cuối cùng, tôn nghiêm cao nhất của một samurai.
Theo Inside Japan Tours, xuyên suốt gần 1.000 năm, các samurai và tư tưởng của họ đã dẫn dắt xã hội Nhật Bản. Tuy nhiên, vị trí và ảnh hưởng của họ đã suy giảm nghiêm trọng trong những thế kỷ gần đây. Cuộc Duy Tân Minh Trị năm 1868 đánh dấu sự ra đời của một nước Nhật Bản mới, mang các đặc điểm của một quốc gia công nghiệp phát triển, chịu ảnh hưởng từ văn hóa phương Tây. Tầng lớp samurai thống trị trong quá khứ cùng các quy tắc của họ đã dần trở nên không hợp thời.
Chỉ trong vài thập kỷ, Chính phủ Nhật Bản đã thực hiện hàng loạt biện pháp để hạn chế tầm ảnh hưởng của tầng lớp samurai. Các khoản trợ cấp cho samurai bị bãi bỏ, vai trò của samurai trong quân đội và tổ chức hành chính cũng dần bị thay thế. Điểm nhấn của chính sách này là Sắc lệnh Haitorei (Phế đao lệnh) vào năm 1876, cấm tất cả người dân, bao gồm cả tầng lớp samurai, không được mang kiếm ở nơi công cộng. Quyền sử dụng kiếm chỉ còn thuộc về quân nhân và lực lượng thực thi pháp luật. Đây được xem là đòn đánh mạnh vào tầng lớp samurai và các đặc quyền của họ trong xã hội Nhật.
Chính sách mới của Duy Tân Minh Trị đã vấp phải những phản ứng dữ dội từ phe thủ cựu trong xã hội Nhật. Nhiều cuộc bạo loạn của tầng lớp samurai cũ đã diễn ra, tiêu biểu là cuộc nổi dậy của Satsuma vào năm 1877. Thất bại của những hoạt động vũ trang này đã đặt dấu chấm hết cho thời kỳ hoàng kim của samurai, khẳng định quyền lực của Chính phủ trung ương Nhật Bản.
Hậu duệ và ảnh hưởng của tinh thần samurai
Nhiều thập kỷ sau thời kỳ đó, tầng lớp samurai không còn tồn tại như một giai cấp chính thức trong xã hội Nhật Bản. Tuy nhiên, nhiều người Nhật vẫn ngưỡng mộ về “tinh thần võ sĩ đạo”, nhiều gia đình vẫn tự hào vì những liên hệ với nguồn gốc samurai cổ xưa. Những hậu duệ này của các samurai không mặc áo giáp hay mang kiếm, nhưng họ vẫn lưu giữ các thông tin về gia phả gia tộc, các cổ vật cùng những nghi lễ văn hóa đã tồn tại suốt hàng trăm năm.
Nhiều gia đình hậu duệ đã xây dựng và quản lý những bảo tàng liên quan tới cha ông mình. Trong nhiều trường hợp, một số điền trang cũ của samurai thời xưa được chuyển đổi thành bảo tàng, di tích văn hóa, cho phép công chúng tới tham quan, nhằm hiểu hơn về lịch sử, kiến trúc và đời sống xưa của một thời đã qua. Một số gia tộc như Tokugawa, Shimazu, Date… vẫn nổi tiếng, con cháu của họ nắm giữ nhiều vị trí quan trọng trong xã hội Nhật Bản. Họ đôi khi được các quan chức địa phương hỏi ý kiến về các vấn đề liên quan tới văn hóa, di sản, các lễ hội truyền thống.
Tài năng võ thuật của tầng lớp samurai xưa cũng không hề biến mất, mà được chuyển hóa vào các hoạt động thể thao. Những môn võ như kiếm đạo, judo hay aikido đều xuất phát từ võ thuật của tầng lớp samurai trong quá khứ. Chúng không chỉ giúp rèn luyện thể chất, mà còn là phương tiện truyền tải các giá trị xưa cũ của tầng lớp samurai. Trong số này, judo là môn võ được phổ biến rộng rãi nhất ra toàn cầu, đã góp mặt trong chương trình thi đấu Olympic suốt nhiều năm. Ở Thế vận hội 2024 tổ chức tại Pháp, môn võ cổ truyền của Nhật Bản có 15 bộ huy chương.
Trong văn hóa đại chúng, samurai trở thành một biểu tượng nổi tiếng ở cả phương Đông và phương Tây, được nhắc đến rất nhiều bên cạnh những hình tượng như cao bồi Mỹ hay hiệp sĩ Tây Âu. Hình ảnh samurai xuất hiện trong tiểu thuyết, phim ảnh, truyện tranh, trò chơi điện tử, hội họa... và nổi tiếng khắp toàn cầu. Họ được miêu tả như những chiến binh trung thành, dũng cảm và đầy danh dự. “The Last Samurai” (2003) cùng với “47 Ronin” (2013) là hai phim điện ảnh Mỹ nổi tiếng lấy chủ đề về những chiến binh samurai trong quá khứ.
Với xã hội Nhật, tinh thần của samurai cũng tiếp tục được coi trọng. Trong hoạt động kinh doanh, người Nhật đề cao sự trung thành, tính kỷ luật và sự tận tâm. Trong giáo dục, học sinh được dạy về “tôn sư trọng đạo”, tính tập thể, quyết tâm vượt qua khó khăn. Các chuẩn mực về danh dự, sự khiêm tốn, đúng giờ... cũng có dấu ấn của tinh thần võ sĩ đạo.
Nói tới samurai thì không thể không nói về những thanh katana. Đây là thanh kiếm truyền thống của Nhật Bản, được thiết kế lưỡi đơn, hơi cong, chuôi dài cầm được bằng hai tay. Đây là món vũ khí quan trọng của các samurai, đồng thời thể hiện địa vị và quyền lực của họ. Mỗi samurai coi thanh katana như “linh hồn” của họ. Bởi vậy, đạo luật cấm mang kiếm năm 1876 mới gây phẫn nộ trong giới samurai nhiều đến vậy.
Quy trình làm một thanh katana rất phức tạp. Thứ thép dùng để luyện kiếm cũng được lựa chọn cẩn thận. Mỗi lưỡi kiếm đều được làm thủ công, được đánh bóng theo nghi lễ. Thợ rèn kiếm cũng được coi như một người nghệ nhân. Các phương pháp rèn kiếm cổ truyền của samurai cũng được truyền tụng nhiều đời, được ngưỡng mộ bởi công chúng. Một số thanh katana ngày này được công nhận là bảo vật văn hóa, được lưu trữ trong các bảo tàng, lưu truyền qua nhiều thế hệ. Nghệ thuật dùng kiếm của samurai Nhật Bản ngày nay vẫn được thể hiện thông qua môn kendo (Kiếm đạo), nhưng hiện tại chủ yếu dùng kiếm gỗ.
Những di sản khác liên quan tới samurai vẫn tồn tại và phổ biến ở nước Nhật ngày nay. Nhiều lâu đài, thành quách, lễ hội, nhiều địa điểm diễn ra các trận đánh xưa nay đang mở cửa cho khách tới tham quan. Lý tưởng của các samurai đã và sẽ tiếp tục là một phần độc đáo trong văn hóa Nhật Bản và được thế giới ngưỡng mộ.
