Sầu riêng mang nỗi buồn chung
Lâm Đồng hiện là vùng chuyên canh sầu riêng lớn với diện tích hơn 25.600 ha, sản lượng năm 2025 dự kiến đạt 176 nghìn tấn. Tỉnh đã cấp 114 mã số vùng trồng và có 10 cơ sở đóng gói xuất khẩu. Sau cảnh báo về chất lượng sầu riêng từ các thị trường xuất khẩu, Sở Nông nghiệp và Môi trường Lâm Đồng đã kiểm tra, chưa phát hiện dư lượng cadimi hay vàng O. Tuy nhiên, sự cố tại các địa phương khác vẫn khiến việc tiêu thụ gặp khó.
Ông Võ Hữu Long, Giám đốc Công ty TNHH Long Thủy (xã Lộc An, huyện Bảo Lâm) cho biết: Việc Trung Quốc siết kiểm tra khiến chi phí kiểm nghiệm, vận chuyển tăng vọt. Một container phải tốn thêm khoảng 200 triệu đồng. Trong khi đó, hàng chậm thông quan làm tỷ lệ thối, hư hỏng cao, ảnh hưởng nghiêm trọng đến lợi nhuận. Doanh nghiệp đã đầu tư hàng trăm tỷ đồng vào kho lạnh, sơ chế, nhưng nay đứng trước nguy cơ đọng vốn, lãi vay chồng chất. Dù còn mã vùng trồng hợp lệ, nhưng chi phí tăng, thời gian thông quan kéo dài, rủi ro bị trả hàng khiến xuất khẩu sầu riêng chưa bao giờ gian nan đến thế.
Tại xã Tân Phú (Châu Thành, Bến Tre), chỉ trong 5 năm, diện tích trồng sầu riêng tăng gần gấp đôi, đạt 11 nghìn ha. Sau làn sóng chặt cây tạp để trồng sầu riêng, nhiều hộ dân đang điêu đứng khi sầu riêng Việt Nam bị phát hiện tồn dư cadimi, vàng O. Nổi tiếng với sầu riêng trái vụ, nhiều nông hộ cho biết, nếu như năm ngoái sầu riêng nghịch vụ bán giá 140 nghìn đến 170 nghìn đồng/kg thì nay chỉ còn ký được với thương lái 60 nghìn đồng/kg. Còn hiện tại, giá sầu riêng chỉ dao động 40 nghìn đến 45 nghìn đồng/kg khiến thu nhập của các hộ nông dân trồng sầu riêng giảm xuống còn khoảng 1/3.
Bà Nguyễn Thị Thinh, Giám đốc HTX nông nghiệp Tân Phú cho biết: Trong 7 mã vùng trồng HTX đang quản lý, có 5 mã cũ đã bị đóng, 3 mã mới vẫn chưa được phía Trung Quốc thẩm định. Nguyên nhân là do một số doanh nghiệp gom hàng từ nhiều địa phương rồi gắn chung mã vùng trồng Đồng bằng Sông Cửu Long. Thậm chí, việc thương lái sử dụng vàng O xử lý vỏ gây ảnh hưởng đến cả chuỗi giá trị sầu riêng. HTX và nông dân dù không vi phạm, vẫn bị thiệt hại cả kinh tế lẫn uy tín.
Cần giải pháp phát triển bền vững
Theo Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), từ đầu năm đến nay, Trung Quốc - vốn là thị trường xuất khẩu sầu riêng chủ lực của Việt Nam - đã giảm nhập khẩu mặt hàng này khoảng 30% so cùng kỳ năm ngoái. Các chuyên gia cảnh báo, cadimi hay vàng O chỉ là một trong số nhiều tiêu chí kỹ thuật có thể bị siết chặt. Nếu không kiểm soát tốt chất lượng, nguy cơ bị mất thị trường sẽ không chỉ dừng ở một vài lô hàng.
Ông Võ Hữu Long đề xuất, cần sớm thành lập một hiệp hội ngành hàng đủ mạnh để điều phối vùng trồng, quản lý chất lượng và hỗ trợ doanh nghiệp. Quá trình đàm phán kỹ thuật với nước ngoài, cần có lộ trình phù hợp năng lực trong nước. Đồng thời, Nhà nước nên đầu tư cải thiện hệ thống kiểm nghiệm, kiểm soát vật tư đầu vào và hỗ trợ doanh nghiệp giảm chi phí kiểm tra.
Để lấy lại niềm tin thị trường, ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam cho rằng, cần khẩn trương xây dựng hệ thống giám sát chất lượng từ gốc như kiểm soát vật tư đầu vào, quy trình canh tác tại vườn và cơ sở đóng gói. Ngoài ra, cần đầu tư các phòng kiểm nghiệm đạt chuẩn, phủ kín vùng trồng sầu riêng để bảo đảm truy xuất nguồn gốc rõ ràng. Bên cạnh đó, cần ban hành chế tài đủ mạnh để xử lý hành vi vi phạm về chất lượng và an toàn thực phẩm.
“Chỉ khi kiểm soát được chất lượng ngay tại vườn, chúng ta mới có cơ sở đàm phán với Trung Quốc về cơ chế “luồng xanh” thông quan nhanh. Hiện mỗi container sầu riêng Việt mất 7-10 ngày để thông quan, trong khi Thailand chỉ mất 2 ngày. Về lâu dài, cần quy hoạch vùng trồng bền vững, siết quản lý mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói, kiểm soát đầu vào, cải tiến quy trình canh tác và xây dựng thương hiệu quốc gia”, ông Nguyên nhấn mạnh.
Nếu xuất khẩu đạt kỳ vọng, sầu riêng có thể đóng góp tới 1,6% GDP quốc gia. Nhưng để hiện thực hóa mục tiêu 3,7 tỷ USD xuất khẩu năm 2025, ngành sầu riêng cần đi bằng cả chất lượng và sự minh bạch.
“Mã vùng trồng không nên cấp quá rộng. Nếu xuất khẩu theo vùng nào thì phải dùng đúng sản phẩm từ vùng đó. Cần kiểm tra chất lượng từ gốc trước khi gom hàng, đồng thời quy hoạch vùng nguyên liệu rõ ràng, siết chặt quản lý phân bón và quy trình sau thu hoạch. Chỉ khi người làm ăn nghiêm túc được bảo vệ, chúng ta mới giữ được thị trường”, bà Thinh nói.
