Đại học cần chuyển mạnh từ "nghiên cứu để công bố" sang tạo sản phẩm phục vụ phát triển đất nước

Hoạt động khoa học, công nghệ của các cơ sở giáo dục đại học có nhiều chuyển biến tích cực

Ngày 7/8, tại Trường đại học Sư phạm Hà Nội, Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức Hội nghị triển khai hoạt động khoa học và công nghệ năm 2026.

Phát biểu tại Hội nghị, Thứ trưởng Giáo dục và Đào tạo Phạm Quang Hưng cho biết, hệ thống chính sách mới thời gian qua đã tạo nền tảng quan trọng cho đổi mới hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong các cơ sở giáo dục đại học.

Nghị quyết số 57-NQ/TW xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá quan trọng hàng đầu, động lực chủ yếu đưa đất nước phát triển bứt phá. Nghị quyết số 71-NQ/TW tiếp tục yêu cầu đổi mới mạnh mẽ giáo dục đại học, phát triển nhân lực chất lượng cao, nâng cao năng lực nghiên cứu, làm chủ công nghệ và đóng góp trực tiếp cho phát triển đất nước.

Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025, Nghị định số 125/2026/NĐ-CP của Chính phủ và Kế hoạch khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo giai đoạn 2026-2030 của Bộ Giáo dục và Đào tạo đã tạo lập khuôn khổ pháp lý theo hướng tăng cường phân cấp, phân quyền, mở rộng quyền tự chủ; chuyển từ quản lý nặng về quy trình, đầu vào sang quản lý theo mục tiêu, sản phẩm và tác động.

“Có thể nói, hành lang pháp lý đã được mở rộng hơn, quyền tự chủ đã được trao nhiều hơn. Vấn đề quyết định hiện nay là năng lực tổ chức thực hiện và trách nhiệm giải trình của từng cơ sở giáo dục đại học”, Thứ trưởng Phạm Quang Hưng nói và cho rằng, người đứng đầu các trường cần trực tiếp chỉ đạo, tạo môi trường thuận lợi để đội ngũ nhà khoa học phát huy năng lực sáng tạo, đồng thời chịu trách nhiệm về hiệu quả sử dụng nguồn lực, kết quả hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của đơn vị.

Có thể nói, hành lang pháp lý đã được mở rộng hơn, quyền tự chủ đã được trao nhiều hơn. Vấn đề quyết định hiện nay là năng lực tổ chức thực hiện và trách nhiệm giải trình của từng cơ sở giáo dục đại học.

Thứ trưởng Giáo dục và Đào tạo Phạm Quang Hưng

Theo Thứ trưởng, các cơ sở giáo dục đại học cần tìm ra các lời giải để chuyển chủ trương, chính sách mới thành năng lực nghiên cứu thực chất; thành công nghệ, sản phẩm, nguồn nhân lực chất lượng cao và những đóng góp cụ thể cho phát triển đất nước.

Lãnh đạo Bộ Giáo dục và Đào tạo đánh giá hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong các cơ sở giáo dục đại học thời gian vừa qua đã có nhiều chuyển biến tích cực. Năng lực nghiên cứu, chất lượng công bố từng bước được nâng lên; một số nhóm nghiên cứu mạnh, hướng nghiên cứu liên ngành và chương trình hợp tác quốc tế đã được hình thành. Nghiên cứu ngày càng gắn với đào tạo sau đại học, phát triển nhà khoa học trẻ và nghiên cứu khoa học của sinh viên. Hoạt động sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ, khởi nghiệp, liên kết với doanh nghiệp, địa phương và đối tác quốc tế được quan tâm; một số cơ sở đã nghiên cứu các lĩnh vực công nghệ chiến lược.

Báo cáo tại hội nghị, Phó Cục trưởng Cục Khoa học, Công nghệ và Thông tin, Bộ Giáo dục và Đào tạo Vũ Thanh Bình cho biết: Trong năm 2025, năng lực nghiên cứu của các cơ sở giáo dục đại học trực thuộc tiếp tục được nâng lên, thể hiện qua 6.051 công bố thuộc Web of Science, 4.177 công bố thuộc Scopus và 10.267 bài báo trên các tạp chí khoa học trong nước.

Hoạt động sở hữu trí tuệ có chuyển biến tích cực với 481 sáng chế, giải pháp hữu ích và tài sản trí tuệ khác được chấp nhận đơn. Nhiều nhóm nghiên cứu mạnh, phòng thí nghiệm, trung tâm nghiên cứu và mô hình đổi mới sáng tạo được hình thành, góp phần gắn kết nghiên cứu với đào tạo sau đại học, phát triển công nghệ và phục vụ thực tiễn.

Bộ Giáo dục và Đào tạo đã tập trung hoàn thiện hành lang pháp lý, trong đó ban hành và tham mưu ban hành các cơ chế thúc đẩy nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ, phát triển nhóm nghiên cứu mạnh, trung tâm đổi mới sáng tạo và doanh nghiệp khởi nguồn trong các cơ sở giáo dục đại học.

Hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và mô hình hợp tác Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp tiếp tục được mở rộng. Nhiều trường đại học tăng cường hợp tác với doanh nghiệp trong nghiên cứu ứng dụng, chuyển giao công nghệ và đào tạo nhân lực cho các ngành công nghệ chiến lược.

Tuy nhiên, lãnh đạo Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng chỉ rõ những hạn chế cần khắc phục. Đó là nhiều nhiệm vụ còn phân tán, quy mô nhỏ; thiếu các chương trình dài hạn và sản phẩm có tính dẫn dắt. Kết quả ứng dụng, chuyển giao, thương mại hóa và nguồn thu từ khoa học, công nghệ còn hạn chế; hạ tầng nghiên cứu, phòng thí nghiệm và dữ liệu chưa đồng bộ; nhóm nghiên cứu mạnh, trung tâm nghiên cứu xuất sắc và đội ngũ đầu ngành phát triển chưa đều. Công tác quản trị ở một số cơ sở còn nặng về thủ tục, chưa thực sự theo mục tiêu, sản phẩm và hiệu quả; liên kết giữa Nhà nước, nhà trường, nhà khoa học và doanh nghiệp chưa bền vững.

Định hướng chuyển mạnh hoạt động khoa học, công nghệ theo hướng tạo ra giá trị thực chất

Để tạo chuyển biến mạnh mẽ trong hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo giai đoạn tới, Thứ trưởng Phạm Quang Hưng đề nghị các cơ sở giáo dục đại học tập trung thực hiện năm chuyển dịch quan trọng.

Trước hết, chuyển từ quản lý theo đầu vào và quy trình sang quản trị theo mục tiêu, sản phẩm, chất lượng và tác động. Đồng thời, chuyển từ các đề tài nghiên cứu đơn lẻ sang xây dựng các chương trình nghiên cứu dài hạn, phát triển nhóm nghiên cứu mạnh, trung tâm nghiên cứu xuất sắc và hệ thống phòng thí nghiệm dùng chung.

Cần chuyển từ tư duy 'nghiên cứu để công bố' sang 'nghiên cứu để tạo tri thức, đào tạo nhân lực, phát triển công nghệ, tạo sản phẩm và giải quyết các vấn đề thực tiễn'. Cùng với đó là mở rộng hợp tác thực chất giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp; tăng cường hợp tác quốc tế và huy động nguồn lực xã hội cho nghiên cứu khoa học.

Lãnh đạo Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng yêu cầu chuyển từ đầu tư dàn trải sang đầu tư có trọng tâm, trọng điểm, ưu tiên các lĩnh vực khoa học cơ bản, khoa học giáo dục, công nghệ chiến lược và những ngành mà từng cơ sở giáo dục đại học có thế mạnh, có khả năng tạo ra sản phẩm và tác động lan tỏa.

Tại Hội nghị, các đại biểu tập trung thảo luận bốn nhóm vấn đề trọng tâm, gồm: triển khai các cơ chế, chính sách mới; phát triển nhóm nghiên cứu mạnh và trung tâm nghiên cứu xuất sắc; thúc đẩy sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ và thương mại hóa kết quả nghiên cứu; đổi mới phương thức đánh giá hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo theo hướng lấy chất lượng, tài sản trí tuệ, khả năng ứng dụng và đóng góp cho phát triển kinh tế-xã hội làm tiêu chí chủ yếu.

Đồng tình với định hướng chuyển mạnh hoạt động khoa học, công nghệ theo hướng tạo ra giá trị thực chất, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Đức Sơn, Hiệu trưởng Trường đại học Sư phạm Hà Nội cho biết, nhà trường sẽ tiếp tục phát huy thế mạnh truyền thống trong đào tạo giáo viên, đồng thời mở rộng đào tạo các ngành ngoài sư phạm, đặc biệt ở lĩnh vực khoa học cơ bản, cả khoa học tự nhiên và khoa học xã hội nhằm tăng cường nguồn lực, mở rộng mạng lưới nghiên cứu, thúc đẩy các hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo phát triển hiệu quả hơn.

Giáo sư, Tiến sĩ Lê Anh Tuấn, Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội đưa ra kiến nghị cho phép triển khai cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với 10-15 doanh nghiệp spin-off trong thời gian 24 tháng, đồng thời áp dụng các cơ chế linh hoạt về định giá tài sản trí tuệ, sử dụng cơ sở vật chất, bảo lưu vị trí công tác của giảng viên tham gia điều hành doanh nghiệp và cơ chế "vùng an toàn trách nhiệm" đối với người ra quyết định.

Bộ Giáo dục và Đào tạo khẳng định sẽ tiếp tục phối hợp với các bộ, ngành liên quan hoàn thiện cơ chế, chính sách; tháo gỡ những vướng mắc về tài chính, tài sản, sở hữu trí tuệ, cơ chế đặt hàng và thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Thứ trưởng Giáo dục và Đào tạo Phạm Quang Hưng đề nghị ngay sau Hội nghị, từng cơ sở giáo dục đại học rà soát chiến lược phát triển, cụ thể hóa thành các nhiệm vụ với yêu cầu "rõ mục tiêu, rõ sản phẩm, rõ nguồn lực, rõ tiến độ, rõ trách nhiệm và rõ cơ chế kiểm tra, đánh giá".

Người đứng đầu cơ sở giáo dục đại học phải trực tiếp chỉ đạo hoạt động khoa học và công nghệ, tạo môi trường thuận lợi để đội ngũ nhà khoa học phát huy năng lực sáng tạo, đồng thời chịu trách nhiệm về hiệu quả sử dụng nguồn lực và kết quả nghiên cứu của đơn vị.

Theo lời Thứ trưởng: "Với khuôn khổ pháp lý mới, cùng tiềm lực của hệ thống giáo dục đại học và đội ngũ nhà khoa học, hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của ngành sẽ có điều kiện phát triển mạnh mẽ hơn, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, làm chủ các công nghệ chiến lược và đóng góp thiết thực vào mục tiêu phát triển nhanh, bền vững của đất nước".