Mỗi năm, Khu Di tích quốc gia Kim Liên (xã Kim Liên, tỉnh Nghệ An) đón hàng triệu người dân và khách quốc tế. Ở nơi đây đang lưu giữ những tài liệu, hiện vật vô cùng quý giá, sinh động, gắn với những năm tháng ấu thơ của Bác. Tuy vậy, để sưu tầm, phục dựng được các di tích, hiện vật ấy là cả một hành trình rất dài, gian khó, tâm huyết và trách nhiệm của nhiều thế hệ cán bộ khu di tích từ ngày mới thành lập cho đến nay.
Theo thông tin từ Khu Di tích quốc gia Kim Liên, việc tìm kiếm, khôi phục các di tích, kỷ vật về thời niên thiếu của Chủ tịch Hồ Chí Minh hết sức khó khăn do thời gian đã trôi qua quá lâu, các thành viên trong gia đình Bác liên tục biến động về nơi ở do quá trình hoạt động cách mạng hay bị địch bắt, tù đày... Mặt khác, các nhân chứng sống cùng thời kỳ đã già yếu, không còn minh mẫn hoặc đã qua đời. Thiên nhiên khắc nghiệt và chiến tranh khiến các hiện vật bị hư hỏng, thất lạc, mai một đi nhiều.
Để thực hiện được chủ trương của Đảng, năm 1956, tỉnh Nghệ An đã thành lập Ban lãnh đạo (do ông Nguyễn Trương Khoát, Phó Bí thư Tỉnh ủy làm Trưởng ban) và Ban chuyên môn xây dựng quê hương Chủ tịch Hồ Chí Minh. Sau khi thành lập Ban, các chuyên gia bảo tồn-bảo tàng từ Trung ương cùng với Ty Văn hóa Nghệ An (nay là Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nghệ An) nhanh chóng bắt tay vào việc tìm lại ngôi nhà cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc. Đây là ngôi nhà mà cụ Nguyễn Sinh Sắc sinh sống khi đỗ Phó bảng khoa thi Hội năm Tân Sửu (năm 1901). Lúc đó, lần đầu tiên ở Làng Sen (xã Chung Cự) nay là xã Kim Liên, tỉnh Nghệ An có người đỗ đạt cao. Trước niềm vinh dự đó, nhân dân Làng Sen đã trích mảnh đất rộng khoảng 2.500 m² đất học điền làm vườn, mua một ngôi nhà 5 gian bằng gỗ lợp tranh lá mía về dựng tại đây và mời gia đình Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc về ở. Từ năm 1901-1906, ông Nguyễn Sinh Sắc cùng 3 người con (Nguyễn Thị Thanh, Nguyễn Tất Đạt, Nguyễn Tất Thành - tên gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh thời niên thiếu) rời làng Hoàng Trù, về sống ở Làng Sen.
Quá trình nghiên cứu, xác minh được ghi lại cụ thể và lưu trong kho tư liệu Khu Di tích quốc gia Kim Liên như sau: Khi cụ Nguyễn Sinh Sắc vào Huế làm quan năm 1906, cụ giao lại nhà cửa, ruộng vườn cho con gái Nguyễn Thị Thanh và con trai Nguyễn Sinh Khiêm trông coi. Năm 1914, khi bà Thanh và ông Khiêm bị thực dân Pháp bắt giam vì tham gia phong trào hoạt động yêu nước của các sĩ phu, ngôi nhà được tạm giao cho ông Nguyễn Sinh Mợi (một người thân trong họ) trông coi. Năm 1915, bà Thanh ra tù, trở về quê, đã bán ngôi nhà 5 gian cho ông Tú Dền ở xóm Bố Ân, xã Nam Hùng, huyện Nam Đàn cũ. Khi dựng nhà, ông Tú Dền đã bớt đi 2 gian, chỉ còn lại 3 gian một hồi. Năm 1932, vợ ông Tú Dền lại bán ngôi nhà này cho ông Trần Hữu Do ở xã Nam Giang cũ (nay là xã Kim Liên), ông Do sửa lại thành nhà 3 gian hai hồi.
Tháng 7/1956, tỉnh Nghệ An đã chuộc ngôi nhà, đưa về phục dựng trên nền đất cũ của nhà cụ Phó bảng ở Làng Sen. Một năm sau, khi về thăm quê, Bác đã đứng thật lâu trong ngôi nhà này - nơi chứa đựng bao ký ức những năm tháng đầu đời... Tuy nhiên, thời điểm đó, nhà cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc chưa được phục dựng hoàn chỉnh, bởi 3 gian nhà ngang vẫn chưa được tìm về.
Theo tài liệu, ngôi nhà ngang 3 gian ông Nguyễn Sinh Mợi đem về làm nhà ở. Đến năm 1942, khi cụ Nguyễn Sinh Khiêm ra tù về lấy lại, lúc này nhà đã bị mối mọt gần hết chỉ còn bốn cây cột gỗ còn nguyên vẹn. Năm 1945, ông Khiêm đem ngôi nhà cho bạn là ông Ký Tiềm ở xã Hưng Thái, huyện Hưng Nguyên trước đây (nay là xã Hưng Nguyên). Tháng 3/1959, các cán bộ bảo tàng đã sưu tầm được 4 cây cột gỗ từ nhà ông Ký Tiềm, đưa về Làng Sen và phục dựng. Ngày 9/12/1961, khi Bác Hồ về thăm quê lần thứ hai, di tích đã được khôi phục tương đối hoàn chỉnh.
Ông Lâm Đình Hùng, Phó Giám đốc Ban Quản lý Khu Di tích quốc gia Kim Liên cho biết, dẫu Bác rời quê hương khi còn nhỏ, nhưng Người vẫn phát hiện tấm phản nằm đã bị ngắn đi một đoạn, hay lối vào nhà khác trước. Mỗi một chi tiết nhỏ Người đều nhớ rất rõ dù đã nhiều năm trôi qua. Từ lời kể của Bác, cảnh quan bên ngoài đã được khôi phục gần như trước.
Còn ngôi nhà tranh 3 gian ở làng Hoàng Trù - nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh cất tiếng khóc chào đời, sau khi cụ Nguyễn Sinh Sắc đỗ Phó bảng và cùng các con sống trong ngôi nhà này một thời gian ngắn, trước khi trở về sống tại Làng Sen. Ngôi nhà được bà ngoại Nguyễn Thị Kép trông coi. Nhiều năm sau, vì nhà không có người ở nên dột nát và hư hỏng khá nhiều, cụ Nguyễn Sinh Sắc dỡ ra cho người thân trong họ mỗi người một thứ.
Sau này khi biết có chủ trương dựng lại ngôi nhà của gia đình Bác Hồ ở làng Hoàng Trù, người dân đã đem những phần gỗ còn dùng được góp lại để cùng với chính quyền phục dựng ngôi nhà. Dựa vào lời kể và trí nhớ của các cụ cao niên trong làng, cuối năm 1959 ngôi nhà đã được phục dựng, để năm 1961 vinh dự được đón Bác về thăm.
Chị Phan Thị Quý, Trưởng Phòng Sưu tầm, Kiểm kê, Bảo quản và Trưng bày, Khu Di tích quốc gia Kim Liên chia sẻ, cùng với việc phục hồi di tích, Ty Văn hóa Nghệ An đã tổ chức những đợt nghiên cứu, sưu tầm được những hiện vật gốc quý giá như: Bộ tràng kỷ, nghiên mực, bộ phản, chiếc rương gỗ - của hồi môn của cụ bà Hoàng Thị Loan... về trưng bày. Kể từ ngày đó đến nay, các thế hệ cán bộ sưu tầm của khu di tích luôn thực hiện tốt công tác này để bổ sung, hoàn thiện những hiện vật vốn có, làm cho di tích ngày càng sống động, xác thực và giàu giá trị lịch sử hơn. Để bây giờ, mỗi khi về đây, bên mái nhà tranh đơn sơ dưới lũy tre thân thuộc, được nghe những câu chuyện xúc động về Bác và gia đình, tận mắt ngắm nhìn những kỷ vật thiêng liêng ấy, mỗi người con đất Việt lại càng thấy nhớ thương Người.
