Dù cơ chế, chính sách mới đã cởi mở hơn, bài toán vốn, thủ tục, nhân lực… vẫn là thách thức không nhỏ trong quá trình chuyển dịch và bảo đảm an ninh năng lượng giai đoạn tới.
Thách thức từ yêu cầu chuyển dịch năng lượng
Việc phê duyệt Quy hoạch điện VIII điều chỉnh và kế hoạch thực hiện kèm theo đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tư duy quản lý từ “cung theo cầu” sang tối ưu hóa hệ thống, nâng cao hiệu quả sử dụng điện và tăng cường quản lý phía cầu. Theo Hiệp hội Năng lượng Việt Nam, quy hoạch mới đòi hỏi đầu tư mạnh vào lưới điện thông minh, lưu trữ năng lượng và hạ tầng mới, thay cho mô hình phụ thuộc vào nguồn hóa thạch giá rẻ nhưng gây phát thải cao.
Nhiều quy định mới của Chính phủ và Bộ Công thương đã góp phần tháo gỡ nút thắt cơ chế, chính sách, tăng sức hút đối với nhà đầu tư tư nhân trong lĩnh vực điện lực và năng lượng tái tạo. Tuy vậy, áp lực triển khai vẫn rất lớn khi khối lượng dự án phải thực hiện từ nay đến năm 2030 rất lớn.
Ông Nguyễn Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam nhận định, đến năm 2035, diện mạo ngành năng lượng trong nước sẽ thay đổi căn bản, với năng lượng tái tạo chuyển từ vai trò nguồn bổ sung sang vị trí chủ đạo trong cơ cấu cung ứng điện. Điện gió ngoài khơi và điện hạt nhân sẽ trở thành hai mũi nhọn chiến lược, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng và mục tiêu phát thải ròng bằng “0”.
“Để hiện thực hóa kịch bản tăng tốc và hạn chế rủi ro, cần sớm hoàn thiện hành lang pháp lý, đặc biệt là các hướng dẫn kỹ thuật cho quy định về điện gió ngoài khơi và Luật Điện lực sửa đổi, đồng thời xây dựng cơ chế chia sẻ rủi ro trong hợp đồng mua bán điện để thu hút vốn quốc tế. Về dài hạn, cần tận dụng các cơ chế tài chính xanh, thúc đẩy nội địa hóa chuỗi cung ứng điện gió ngoài khơi, đầu tư nghiên cứu công nghệ mới và an toàn hạt nhân. Việt Nam có đủ điều kiện để trở thành trung tâm năng lượng sạch của khu vực nếu các cam kết được triển khai đồng bộ và quyết liệt”, ông Nguyễn Anh Tuấn nhận định.
Sau gần một thập kỷ tạm dừng, điện hạt nhân đã quay trở lại quy hoạch với vai trò là nguồn điện nền sạch thiết yếu cho giai đoạn sau 2030. Nhận định chương trình điện hạt nhân của Việt Nam đứng trước nhiều thách thức lớn, PGS, TS Vương Hữu Tấn, nguyên Viện trưởng Năng lượng Nguyên tử Việt Nam cho rằng: Trước hết là bài toán công nghệ làm tăng độ phức tạp trong quản lý và vận hành. Vấn đề địa điểm, địa chất, cao độ an toàn… cũng cần được tính toán thận trọng. Bên cạnh đó là khoảng trống về nhân lực cùng yêu cầu hoàn thiện khung pháp lý theo chuẩn quốc tế và thách thức nguồn vốn đầu tư rất lớn cho dự án.
Tháo gỡ bài toán vốn đầu tư
Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh (Quyết định 768/QĐ-TTg), từ nay đến năm 2030, ngành điện cần khoảng 136 tỷ USD, riêng lưới truyền tải hơn 18 tỷ USD. Tuy nhiên, khả năng cân đối vốn của doanh nghiệp nhà nước còn hạn chế, dự kiến chỉ đáp ứng được khoảng 40% nhu cầu đầu tư. Mới đây tại tọa đàm do Hiệp hội Năng lượng Việt Nam tổ chức, nhiều chuyên gia đã nhận định, khoảng trống vốn rất lớn này đặt ra yêu cầu cấp bách phải mở rộng xã hội hóa, thu hút mạnh khu vực tư nhân và FDI.
Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam Nguyễn Thái Sơn cho rằng, để đáp ứng nhu cầu vốn rất lớn của Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, ngành năng lượng không có lựa chọn nào khác ngoài việc huy động xã hội hóa, trong đó đặc biệt chú trọng dòng vốn FDI. Đồng thời, Chính phủ cần thúc đẩy phê duyệt và giải ngân hiệu quả các nguồn vốn đã cam kết như Đối tác chuyển dịch năng lượng công bằng (JETP), tín dụng xanh.
Theo ông Sơn, giải pháp trọng tâm là hoàn thiện khung pháp lý, tháo gỡ các điểm nghẽn về quy hoạch, đất đai, lựa chọn nhà đầu tư, hợp đồng mua bán điện, nhất là với điện gió ngoài khơi và điện khí LNG. Cơ chế giá cho năng lượng tái tạo cần sớm chuyển sang đấu thầu cạnh tranh hoặc cơ chế giá ưu đãi FiP với nền tảng pháp lý rõ ràng giúp khôi phục niềm tin thị trường. Cùng với đó, cần xây dựng môi trường đầu tư ổn định, chuẩn hóa hợp đồng theo hướng chia sẻ rủi ro, mở rộng cơ chế mua bán điện trực tiếp và thị trường chứng chỉ xanh…
Với quyết tâm chính trị cao và tiềm năng tài nguyên lớn, Việt Nam đang đứng trước cơ hội tái định hình diện mạo ngành điện. Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam Trần Viết Ngãi cho rằng, để bảo đảm vững chắc an ninh năng lượng quốc gia trong giai đoạn chuyển dịch, cần duy trì cơ cấu nguồn điện hợp lý, kết hợp giữa truyền thống và công nghệ mới giảm phát thải. Hiện thực hóa mục tiêu Net Zero, yếu tố quyết định vẫn là tầm nhìn và bản lĩnh điều hành chính sách. Với mục tiêu tăng trưởng hai con số, năng lượng luôn phải đặt ở vị trí ưu tiên như nền tảng cho phát triển bền vững.
