Trong đột phá phát triển khoa học, công nghệ, nghiên cứu khoa học cơ bản được xác định là nền móng tri thức, vấn đề chiến lược, liên quan trực tiếp đến mô hình phát triển, năng lực tự chủ và vị thế quốc gia. Vì vậy, các chủ trương, định hướng của Đảng, Nhà nước khẳng định yêu cầu chú trọng nghiên cứu cơ bản, tạo nền tảng cho phát triển khoa học, công nghệ.
Định vị nghiên cứu cơ bản
Giáo sư, Tiến sĩ Trần Tuấn Anh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cho rằng, muốn trở thành quốc gia phát triển có thu nhập cao, Việt Nam không thể chỉ gia công công nghệ mà phải có năng lực tạo ra tri thức mới và công nghệ lõi. Trong tiến trình đó, nghiên cứu cơ bản giữ vai trò nền tảng, điểm khởi đầu của năng lực làm chủ công nghệ.
Vì vậy, trong các chiến lược phát triển, Đảng và Nhà nước luôn xác định khoa học cơ bản là nền tảng của khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; trong đó, Nghị quyết số 57-NQ/TW, ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia nhấn mạnh quan điểm đầu tư cho nghiên cứu khoa học cơ bản là đầu tư lâu dài, phát triển bền vững.
Thực tế, hoạt động nghiên cứu khoa học cơ bản đã được các cơ quan, viện nghiên cứu, trường đại học chú trọng, đạt những thành tựu nhất định.
Theo Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, năm 2025, đơn vị đã công bố 2.437 công trình khoa học; trong đó, số lượng công bố quốc tế được duy trì ở mức cao với 1.699 công trình.
Một số lĩnh vực tiêu biểu như toán học duy trì và triển khai các hướng nghiên cứu trải rộng trên hầu hết các lĩnh vực đại số-lý thuyết số, giải tích số và tính toán khoa học, hình học và tô-pô, phương trình vi phân. Lĩnh vực vật lý, các nhà khoa học đã triển khai hàng loạt đề tài cấp nhà nước, Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia (NAFOSTED), Quỹ Đổi mới sáng tạo Vingroup (VINIF) với các hướng nghiên cứu tập trung vào vật lý năng lượng và bán dẫn, vật lý lý thuyết và cơ bản, vật lý ứng dụng và môi trường...
Tại Đại học Quốc gia Hà Nội, các chính sách luôn được xây dựng trên cơ sở chiến lược phát triển gắn với việc triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW. Giai đoạn 2021-2025, các nghiên cứu của Đại học Quốc gia Hà Nội đạt hơn 10.500 bài báo WoS/Scopus; toàn đơn vị xây dựng được 50 nhóm nghiên cứu mạnh, trong đó có 33 nhóm định hướng nghiên cứu cơ bản. Riêng 5 tháng đầu năm 2026, các nhà khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội đã công bố 1.088 công trình trên Scopus và WoS; trong đó, 67% công bố thuộc các tạp chí chất lượng cao Q1, Q2, hơn 31% số công trình có hợp tác quốc tế, gần 6.300 tác giả tham gia nghiên cứu...
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Minh, nguyên Hiệu trưởng Trường đại học Sư phạm Hà Nội cho rằng, kết quả nghiên cứu cơ bản vừa tạo ra nền tảng tri thức, vừa nuôi dưỡng cho đổi mới, sáng tạo; đồng thời, là yếu tố quyết định chất lượng tăng trưởng của một nền kinh tế. Những kết quả đạt được cho thấy, năng lực nghiên cứu cơ bản của Việt Nam đã có phát triển tích cực, từng bước khẳng định vị thế trong khu vực và quốc tế; góp phần phục vụ trực tiếp yêu cầu phát triển nhanh, bền vững đất nước; nâng cao năng lực tự chủ chiến lược; bảo đảm quốc phòng, an ninh; nâng cao năng lực dự báo, quản trị quốc gia và khả năng thích ứng những biến động lớn của thế giới.
Tháo gỡ những điểm nghẽn
Mặc dù đạt được một số kết quả nhưng so với yêu cầu đổi mới hiện nay, nghiên cứu khoa học cơ bản vẫn gặp khó khăn khi mức đầu tư cho lĩnh vực này còn thấp; nước ta chưa hình thành được hệ sinh thái nghiên cứu cơ bản quốc gia mạnh, ổn định, có chiều sâu và khả năng tích lũy dài hạn.
Bên cạnh đó, sự phân tán, thiếu liên kết, thiếu trường phái khoa học và nhóm nghiên cứu mạnh, chưa có kết nối chặt chẽ giữa nghiên cứu cơ bản với chiến lược phát triển quốc gia vẫn tồn tại. Còn tình trạng chạy theo công bố ngắn hạn hoặc áp dụng máy móc yêu cầu thương mại hóa; quản lý khoa học nặng tư duy hành chính; các trung tâm nghiên cứu xuất sắc, phòng thí nghiệm hiện đại chưa nhiều…
Vì vậy, trong mô hình phát triển mới, thay vì coi là một lĩnh vực hàn lâm độc lập, tách rời thực tiễn, cần xác định nghiên cứu khoa học cơ bản trong mối quan hệ hữu cơ, gắn kết chặt chẽ với công nghệ chiến lược, đổi mới sáng tạo, năng lực làm chủ công nghệ và là nền tảng, bệ đỡ cho khoa học ứng dụng sau này.
Giáo sư, Tiến sĩ Trần Đại Lâm, Viện trưởng Khoa học vật liệu (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) cho rằng, để đổi mới nghiên cứu khoa học cơ bản, khi triển khai đề tài gắn với công bố quốc tế, các nhà khoa học cần tìm hiểu xem đất nước, doanh nghiệp đang cần gì để tập trung trí tuệ vào hướng nghiên cứu đó. Các nhà nghiên cứu cần làm việc liên ngành để có kết nối quy mô và xây dựng một tập thể khoa học lớn.
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Trần Hồng Thái, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, cần thiết kế các chương trình khoa học, công nghệ trọng điểm dài hạn với nguồn lực ổn định và cơ chế đánh giá theo giai đoạn thực chất, không phải theo năm tài chính.
Về cơ chế đặt hàng, thay vì mô hình “cung đi trước cầu” như hiện nay, cần đảo ngược “cầu đi trước cung”, đó là Nhà nước và doanh nghiệp xác định trước những bài toán quốc gia cần giải để đặt hàng nhóm nghiên cứu với nguồn lực và thời gian phù hợp nhằm tạo ra thị trường cho khoa học, công nghệ. Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025 đã trao quyền tự động sở hữu kết quả nghiên cứu cho tổ chức chủ trì, trên cơ sở đó, cần được bổ trợ bằng cơ chế hỗ trợ định giá tài sản trí tuệ và kết nối với doanh nghiệp để vòng từ nghiên cứu đến thị trường thật sự khép lại.
Tại cuộc làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, cho ý kiến về công tác nghiên cứu khoa học cơ bản, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ rõ cần tháo gỡ, giải quyết căn bản các điểm nghẽn, nút thắt, tạo hành lang pháp lý cho nghiên cứu khoa học cơ bản; đồng thời, nhấn mạnh yêu cầu về đổi mới tư duy với tinh thần quyết liệt, mạnh mẽ và có tầm nhìn dài hạn hơn đối với nghiên cứu khoa học cơ bản để không chỉ giải quyết câu chuyện của ngành khoa học hôm nay, mà là chuẩn bị nền tảng tri thức cho tương lai phát triển của đất nước trong nhiều thập niên tới.
