Với dân số trẻ và tỷ lệ sử dụng điện thoại di động ngày càng tăng, lục địa này đang chứng kiến sự bùng nổ của các sáng kiến kỹ thuật số nhằm thúc đẩy văn hóa đọc.
Công nghệ số mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức
Theo Tech Africa News, một trong những vấn đề lớn nhất của hệ thống giáo dục tại nhiều quốc gia châu Phi là tình trạng thiếu sách giáo khoa và tài liệu học tập. Theo báo cáo của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa LHQ (UNESCO) về giáo dục toàn cầu, đến năm 2026 khu vực châu Phi cận Sahara vẫn là nơi có tỷ lệ mù chữ cao nhất thế giới. Khoảng 70% trẻ em tại các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình không thể đọc hiểu một đoạn văn bản đơn giản ở độ tuổi 10. Đây là chỉ dấu rõ ràng của khủng hoảng học tập mà nhiều tổ chức quốc tế đã cảnh báo những năm gần đây.
Trong bối cảnh đó, sự phổ cập nhanh chóng của điện thoại di động đang tạo ra cơ hội đặc biệt để thay đổi thực trạng. Theo Viện Nghiên cứu chính sách Brookings (Mỹ), tỷ lệ tiếp cận internet di động tại châu Phi đạt khoảng 46% năm 2025 và có thể tăng lên gần 70% vào năm 2030 nếu chi phí kết nối tiếp tục giảm. Điều này đồng nghĩa với việc hàng trăm triệu người dân có thể tiếp cận các nền tảng giáo dục trực tuyến, bao gồm thư viện sách điện tử. Chính nhu cầu cấp thiết này đã thúc đẩy sự ra đời của nhiều chiến dịch đọc sách kỹ thuật số. Các sáng kiến bắt đầu xuất hiện mạnh mẽ từ đầu thập niên 2010, dần trở thành hướng đi chiến lược trong cải cách giáo dục tại nhiều quốc gia châu Phi. Công nghệ di động được tận dụng để biến điện thoại thông minh thành “thư viện di động”, cho phép học sinh, giáo viên và phụ huynh tiếp cận hàng nghìn đầu sách mà không cần đến cơ sở hạ tầng thư viện truyền thống.
Một trong những tổ chức tiên phong trong lĩnh vực này là Worldreader, tổ chức phi chính phủ có trụ sở tại Mỹ, được thành lập năm 2010 với mục tiêu thúc đẩy văn hóa đọc tại các quốc gia đang phát triển. Đến 2026, nền tảng đọc sách kỹ thuật số BookSmart của Worldreader được triển khai tại hơn 110 quốc gia, trong đó châu Phi là khu vực trọng điểm. Ứng dụng này cung cấp hơn 2.700 đầu sách điện tử miễn phí bằng tiếng Anh và tiếng Kiswahili - ngôn ngữ phổ biến nhất tại Đông Phi, được sử dụng rộng rãi tại Kenya, Tanzania, Uganda và Congo. Đặc biệt, Worldreader hợp tác với nhà mạng Safaricom lớn nhất Đông Phi tích hợp ứng dụng BookSmart với hệ sinh thái thanh toán di động M-PESA - nền tảng tài chính số phổ biến nhất tại Kenya. Nhờ đó, người dùng có thể truy cập, tải sách điện tử thuận tiện ngay trên điện thoại. Mô hình này được đánh giá là giải pháp hiệu quả nhằm vượt qua rào cản chi phí và cơ sở hạ tầng.
Theo chuyên gia Joseph Nsengimana, công nghệ kỹ thuật số tạo ra sự thay đổi căn bản trong cách tiếp cận tri thức của trẻ em châu Phi. Ông cho rằng, các nền tảng đọc sách điện tử không chỉ giúp mở rộng khả năng tiếp cận mà còn cá nhân hóa trải nghiệm học tập. Trẻ em ở nông thôn, nơi hệ thống thư viện và sách in rất hạn chế, nay có thể tiếp cận nguồn tri thức phong phú thông qua thiết bị di động.
Năm 2025, UNESCO phối hợp với Trung tâm giáo dục KIX Africa 21 Hub triển khai dự án xây dựng khung năng lực quốc gia về AI cho các quốc gia như Benin, Burundi và Senegal. Một phần quan trọng của chương trình này là phát triển và dịch các tài liệu giáo dục số sang ngôn ngữ địa phương nhằm tăng cường khả năng tiếp cận tri thức. Bà Stefania Giannini - Trợ lý Tổng Giám đốc UNESCO phụ trách giáo dục, nhấn mạnh, học tập kỹ thuật số có thể trở thành “chìa khóa” giúp thu hẹp khoảng cách giáo dục tại các khu vực thiếu tài nguyên.
Ngoài Worldreader, nhiều tổ chức khác cũng tham gia thúc đẩy phong trào đọc sách kỹ thuật số. Tổ chức Books for Africa (BFA) là thí dụ tiêu biểu. Đây là tổ chức phi lợi nhuận có trụ sở tại Mỹ với mục tiêu giải quyết tình trạng “khát sách” tại châu Phi. Bên cạnh việc gửi sách in truyền thống, BFA còn cung cấp thẻ nhớ SD chứa 3.000 sách điện tử cho các trường học và cộng đồng địa phương. Những thẻ nhớ này có thể được sử dụng ngay cả trong môi trường không có internet, giúp mở rộng khả năng tiếp cận tri thức ở những vùng nông thôn hẻo lánh. Theo thống kê của tổ chức này, đến 2026 BFA phân phối hơn 1,6 triệu cuốn sách tới 31 quốc gia châu Phi. Đây được xem là một trong những chương trình hỗ trợ sách lớn nhất trên lục địa này.
Bên cạnh đó, nhiều diễn đàn giáo dục quốc tế cũng đóng vai trò thúc đẩy các sáng kiến đọc sách kỹ thuật số. Hội nghị eLearning Africa 2026 dự kiến tổ chức tại Accra (Ghana) từ ngày 3 đến 5/6/2026 được kỳ vọng sẽ trở thành một trong những sự kiện lớn nhất về công nghệ giáo dục tại châu Phi. Các nội dung thảo luận tập trung vào việc ứng dụng công nghệ trong học tập cơ bản, trong đó đọc sách kỹ thuật số là một chủ đề trọng tâm. Tại Nigeria, chiến dịch Digi4Rural đã đào tạo hàng chục thanh niên về kỹ năng số, kết hợp các nền tảng đọc sách điện tử vào chương trình giáo dục cộng đồng. Sáng kiến này không chỉ giúp người trẻ nâng cao kỹ năng công nghệ mà còn khuyến khích thói quen đọc sách trong cộng đồng nông thôn.
Tác động thực tế và rào cản cần vượt qua
Theo Citizen Digital, sự phát triển của các chiến dịch đọc sách kỹ thuật số mang lại những tác động đáng kể đối với hệ thống giáo dục tại nhiều quốc gia châu Phi. Một trong những thí dụ tiêu biểu là sáng kiến “Get Kenya Reading Initiative” do Worldreader triển khai. Chương trình khởi động từ năm 2025 với sự hợp tác giữa Worldreader, Safaricom và Pottermore Publishing - đơn vị nắm giữ bản quyền xuất bản loạt sách Harry Potter. Mục tiêu của dự án là khuyến khích ít nhất một triệu trẻ em Kenya đọc sách mỗi ngày vào năm 2030.
Nền tảng BookSmart đã tiếp cận khoảng 440.000 gia đình tại Kenya. Một điểm đặc biệt của chương trình là việc cung cấp miễn phí các đầu sách nổi tiếng, trong đó có bộ truyện Harry Potter, nhằm tạo động lực đọc cho trẻ em. Bên cạnh đó, các hoạt động truyền thông của chiến dịch cũng khuyến khích phụ huynh dành ít nhất 10 phút/ngày đọc sách cùng con, một phương pháp được nhiều nghiên cứu giáo dục chứng minh là giúp cải thiện kỹ năng đọc ở trẻ nhỏ. Tại Nam Phi, tập đoàn viễn thông MTN đã triển khai chương trình “Back-to-School 2026”, cung cấp thiết bị học tập kỹ thuật số cho các trường học thiếu thốn tài nguyên. Thông qua các thiết bị này, học sinh có thể truy cập thư viện sách điện tử và tài liệu học tập trực tuyến.
Bên cạnh các chương trình cấp quốc gia, nhiều dự án cộng đồng cũng tạo ra những tác động tích cực. Tại Ethiopia, dự án “Books for Bright Future Generation” cung cấp sách điện tử cho các trường học và cộng đồng nông thôn. Chương trình này giúp học sinh tại những khu vực xa xôi có cơ hội tiếp cận tài liệu học tập mà trước đây họ gần như không thể có được. Tổ chức Room to Read - mạng lưới giáo dục quốc tế hoạt động tại 29 quốc gia, cũng đóng góp đáng kể cho phong trào này. Đến năm 2026, Room to Read đã phân phối hơn 39 triệu cuốn sách trên toàn thế giới, trong đó một phần lớn được triển khai tại châu Phi thông qua các nền tảng kỹ thuật số.
Giám đốc chương trình giáo dục của Quỹ Bill & Melinda Gates Benjamin Piper cho rằng việc cải thiện khả năng đọc viết ở cấp tiểu học là điều kiện tiên quyết để giải phóng tiềm năng phát triển của các quốc gia. Theo ông, nếu trẻ em được trang bị kỹ năng đọc tốt ngay từ đầu, họ sẽ có nhiều cơ hội tham gia vào các lĩnh vực quan trọng như khoa học, công nghệ, y tế và đổi mới sáng tạo.
Tuy nhiên, mặc dù đạt được nhiều tiến bộ, các chiến dịch đọc sách kỹ thuật số tại châu Phi vẫn phải đối mặt nhiều rào cản. Một trong những thách thức lớn nhất là cơ sở hạ tầng công nghệ. Theo UNESCO, hiện chỉ 50% trường học tại châu Phi có kết nối internet tốc độ cao. Ngoài ra, tình trạng thiếu điện ổn định tại nhiều khu vực nông thôn cũng làm hạn chế khả năng triển khai các nền tảng giáo dục số. Một thách thức khác liên quan đến năng lực của đội ngũ giáo viên. UNESCO cho biết, chỉ 64% giáo viên tiểu học và 50% giáo viên trung học tại châu Phi cận Sahara được đào tạo tối thiểu theo chuẩn quốc tế. Điều này khiến việc tích hợp công nghệ vào giảng dạy gặp nhiều khó khăn. Ngoài ra, khoảng cách giới và khoảng cách giữa thành thị - nông thôn vẫn là vấn đề đáng lo ngại. Tại nhiều quốc gia châu Phi, trẻ em gái và học sinh ở vùng nông thôn vẫn có ít cơ hội tiếp cận công nghệ hơn so các nhóm khác.
Chiến lược giáo dục CESA 2026-2035 của Liên minh châu Phi (AU) đặt mục tiêu thúc đẩy học tập suốt đời thông qua các nền tảng kỹ thuật số. Theo nhiều chuyên gia, sự kết hợp giữa công nghệ số, AI và nội dung giáo dục bản địa hóa có thể giúp châu Phi vượt qua cuộc khủng hoảng học tập hiện nay.
