Từ khói lửa thử thách đến chiến thắng lịch sử
Chiến tranh thế giới thứ hai là một trong những cuộc chiến đẫm máu và tàn khốc nhất trong lịch sử nhân loại. Kết cục cuộc chiến này có ý nghĩa thời đại đối với nhiều quốc gia và dân tộc trên thế giới, làm thay đổi căn bản và hoàn toàn cục diện chính trị quốc tế và đặt nền móng cho trật tự thế giới đương đại.
Liên Xô, nhà nước công - nông đầu tiên trên thế giới, trở thành biểu tượng của cuộc kháng chiến ngoan cường chống lại kẻ thù, là chỗ dựa vững chắc, tin cậy cho các dân tộc trên toàn thế giới trong cuộc đấu tranh chính nghĩa giành tự do và độc lập, làm sụp đổ hệ thống thực dân, dẫn tới việc thành lập Liên hợp quốc và thiết lập các nguyên tắc độc lập, quyền tự quyết và bình đẳng trong quan hệ quốc tế.
Theo History.com, cuộc Chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại (1941-1945) của Liên Xô chống phát-xít Đức là một trong những chương bi tráng nhất trong lịch sử nhân loại. Vào lúc nửa đêm ngày 8/5/1945 theo giờ Berlin (rạng sáng 9/5 theo giờ Moscow), Văn kiện đầu hàng vô điều kiện của Đức Quốc xã được ký tại Karlshorst, Thủ đô Berlin. Khoảnh khắc đó đánh dấu sự kết thúc của cuộc chiến tranh tàn khốc trên mặt trận phía đông, nơi Hồng quân Liên Xô đã gánh vác vai trò chính trong cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa phát-xít.
Hãng TASS cho hay, Liên Xô khi đó đã chịu tổn thất khổng lồ, với khoảng 26-27 triệu người thiệt mạng, trong đó có hơn 8,6 triệu quân nhân và hàng chục triệu dân thường. Con số này chiếm tỷ lệ cao nhất so bất kỳ quốc gia nào tham chiến trong Chiến tranh thế giới thứ hai. Nhiều nhà sử học quốc tế như Giáo sư Mark Harrison từ Trường đại học Warwick (Anh), nhấn mạnh rằng, hầu hết thương vong là dân thường do nạn đói, bệnh tật và tội ác chiến tranh của phát-xít. Đây không chỉ là con số thống kê mà là minh chứng cho tinh thần quật khởi của một dân tộc sẵn sàng hy sinh để bảo vệ Tổ quốc.
Biểu tượng sống động nhất của tinh thần ấy chính là cuộc duyệt binh lịch sử ngày 7/11/1941 trên Quảng trường Đỏ. Giữa lúc quân Đức áp sát ngoại ô Moscow chỉ cách khoảng 30 km, hơn 28.000 chiến sĩ Hồng quân, bao gồm học viên quân sự, đơn vị bảo vệ Moscow và các đơn vị dự bị, vẫn diễu binh dưới tuyết rơi dày đặc. Joseph Stalin (1878-1953) - nhà lãnh đạo tối cao của Liên Xô, đứng trên Lăng Lenin khẳng định “kẻ thù không thể thắng được chúng ta”. Sau cuộc duyệt binh, các đơn vị lập tức hành quân thẳng ra mặt trận. Theo các tài liệu lưu trữ của Nga, cuộc duyệt binh này không chỉ là biểu dương lực lượng mà còn là lời thách thức trực tiếp với chủ nghĩa phát-xít, khơi dậy ý chí đấu tranh sắt đá của toàn dân tộc.
Nhà sử học James V. Wertsch từ Trường đại học Washington (Mỹ) nhận định: “Chiến thắng của Liên Xô đã góp phần quyết định vào việc tiêu diệt gần 90% lực lượng chiến đấu của Đức Quốc xã trên mặt trận phía đông. Không có sự hy sinh ấy, cục diện Chiến tranh thế giới thứ hai có thể đã khác”. Sự chuyển biến từ thế thủ kiên cường năm 1941 sang thế công toàn thắng năm 1945, qua các trận Stalingrad, Kursk và cuối cùng là Berlin, chính là minh chứng cho sức mạnh của tinh thần quật khởi.
Ý nghĩa sâu sắcc ủa Ngày Chiến thắng
Ngày 9/5/1945 không chỉ là ngày kết thúc Chiến tranh thế giới thứ hai mà còn trở thành biểu tượng bất hủ của khát vọng hòa bình và tinh thần đoàn kết chống chủ nghĩa phát-xít. Ngay từ năm 1945, Liên Xô đã công bố ngày này là Ngày Chiến thắng. Đến năm 1965, dưới thời Leonid Brezhnev (Tổng Bí thư Ủy ban Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô từ năm 1964 - 1982), nó trở thành ngày nghỉ chính thức với các cuộc duyệt binh hoành tráng. Sau khi Liên Xô tan rã năm 1991, Nga tiếp tục duy trì truyền thống này như một ngày lễ quốc gia quan trọng nhất ngoài các ngày tôn giáo.
Văn kiện đầu hàng của Đức Quốc xã được ký kết lúc 0 giờ 43 phút sáng ngày 9/5 theo giờ Moscow, vì chênh lệch múi giờ so với Reims (Pháp) - nơi Đức ký với Đồng minh phương Tây ngày 7/5. Chủ tịch Stalin đã nhấn mạnh việc ký nhận tại Berlin (thủ đô của kẻ thù) để khẳng định vai trò quyết định của Hồng quân. Hàng triệu người dân Moscow đổ ra đường ăn mừng ngay từ sáng 9/5/1945, dù thủ đô vẫn còn trong cảnh đổ nát sau chiến tranh.
Nhiều chuyên gia quốc tế đánh giá cao ý nghĩa phổ quát của ngày này. Trang tin History.com nhấn mạnh rằng, Ngày Chiến thắng tượng trưng cho “sự kiên cường, hy sinh và lòng yêu nước” của nhân dân Liên Xô, đồng thời nhắc nhở thế giới về cái giá phải trả để đánh bại quân phát-xít. Chuyên gia Andrei Kolesnikov từ Trung tâm phân tích lịch sử Carnegie (Mỹ) cho rằng, ngày 9/5 đã trở thành “xương sống” của bản sắc lịch sử Nga, giúp duy trì sự đoàn kết xã hội qua ký ức chung về chiến thắng. Tuy nhiên, ông cũng lưu ý rằng, việc sử dụng ký ức này cần tránh lạm dụng vào mục đích chính trị ngắn hạn.
Trong bối cảnh quốc tế, Ngày Chiến thắng còn mang thông điệp chống phát-xít và bảo vệ hòa bình. Các tổ chức như Liên đoàn các cựu chiến binh kháng chiến chống
phát-xít (FIR) khẳng định ngày 9/5 là “ngày giải phóng” khỏi chế độ phát-xít, nhắc nhở nhân loại về hậu quả thảm khốc của chủ nghĩa cực đoan. Nhiều học giả phương Tây như Eric Hobsbawm, từng coi chiến thắng chống phát-xít là thắng lợi của nền văn minh “khai sáng trước sự man rợ”. Đến nay, dù có những đánh giá khác biệt về bối cảnh đương đại, giá trị cốt lõi về đoàn kết quốc tế chống xâm lược vẫn được công nhận rộng rãi.
Hướng tới hòa bình bền vững
Hơn tám thập kỷ sau, Ngày Chiến thắng 9/5 vẫn là ngày lễ thiêng liêng tại Nga và nhiều quốc gia trong không gian hậu Xô-viết. Truyền thống duyệt binh trên Quảng trường Đỏ, cuộc diễu hành của “Đoàn quân bất tử” với những tấm ảnh chân dung người thân hy sinh và các hoạt động tri ân cựu chiến binh tiếp tục được tổ chức trang nghiêm. Năm 2025 đánh dấu kỷ niệm 80 năm Ngày Chiến thắng, với cuộc duyệt binh lớn tại Moscow có sự tham dự của lãnh đạo nhiều nước, khẳng định giá trị lịch sử chung.
Đến năm 2026, Nga vẫn duy trì tổ chức duyệt binh truyền thống tại Quảng trường Đỏ, dù thu hẹp quy mô so các năm trước do có những lo ngại về vấn đề an ninh liên quan chiến sự Ukraine. Các hoạt động kỷ niệm nhấn mạnh thông điệp “không quên quá khứ” để bảo vệ hòa bình hiện tại. Theo Tổng thống Nga Vladimir Putin, Ngày Chiến thắng là nền tảng cho bản sắc dân tộc và lời nhắc nhở về trách nhiệm chống lại bất kỳ hình thức phát-xít mới nào.
Nhà sử học nổi tiếng người Nga Ivan Kurilla từng nhận định việc tưởng nhớ hy sinh trong chiến tranh là “chất keo kết dính xã hội” duy nhất ở Nga. Trong khi đó, các chuyên gia quốc tế nhấn mạnh ký ức về kháng chiến chống phát-xít cần được giữ gìn như một phần của cuộc đấu tranh dân chủ và nhân quyền.
Di sản của ngày 9/5 hôm nay không chỉ nằm ở các cuộc duyệt binh hay pháo hoa, mà còn ở bài học sâu sắc về giá trị của hòa bình. Trong bối cảnh thế giới vẫn tồn tại xung đột và nguy cơ cực đoan, việc kỷ niệm chiến thắng phát-xít chính là cách để nhân loại khẳng định khát vọng chung: Không để lịch sử bi thảm lặp lại. Như nhiều nguồn tư liệu Nga và quốc tế nhấn mạnh, tinh thần quật khởi của năm 1941-1945 không phải để ca ngợi chiến tranh, mà để bảo vệ hòa bình, mục tiêu cao cả nhất mà nhân loại hướng tới.
Ngày Chiến thắng 9/5 mãi là “biểu tượng bất hủ” của lịch sử, nhắc nhở nhân loại rằng, từ những khoảnh khắc đen tối nhất, con người vẫn có thể vươn lên bằng ý chí quật cường và tinh thần đoàn kết. Đó không chỉ là lịch sử của một dân tộc, mà là bài học chung cho toàn nhân loại về giá trị của tự do, độc lập và hòa bình bền vững.
