Bộ Xây dựng đang chủ động, tích cực xây dựng cơ chế quản trị hiệu quả tài nguyên không gian ngầm quốc gia. Ông Tạ Quang Vinh, Cục trưởng Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng (Bộ Xây dựng) cho biết, trong quá trình đô thị hóa và phát triển kinh tế-xã hội, khai thác không gian ngầm đã trở thành yêu cầu khách quan, cấp bách đối với phát triển đô thị cũng như tổ chức không gian phát triển của quốc gia.
Đến cuối năm 2025, tỷ lệ đô thị hóa toàn quốc đạt khoảng 45%. Trong khi tốc độ đô thị hóa tiếp tục gia tăng, quỹ đất bề mặt tại các đô thị lớn ngày càng khan hiếm, tạo sức ép lớn đối với hệ thống hạ tầng. Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 28/7/2026 về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam xác định không gian ngầm là hạ tầng chiến lược và một không gian, lĩnh vực an ninh mới.
Trước đó, Kết luận số 224-KL/TW ngày 8/12/2025 của Bộ Chính trị yêu cầu trong năm 2026 phải hoàn thiện các quy định pháp luật về không gian ngầm. Trên cơ sở đó, Bộ Xây dựng triển khai xây dựng Đề án “Khai thác, quản trị và bảo vệ không gian ngầm” với tư duy xuyên suốt là chuyển mạnh từ “quản lý công trình ngầm đơn lẻ” sang “quản trị tổng thể tài nguyên không gian ngầm quốc gia”.
Trong lĩnh vực khai thác không gian ngầm, với vị thế, tầm vóc của Thủ đô, Thành phố Hà Nội cần đi trước với vai trò dẫn dắt, thử nghiệm những chính sách, cách làm chưa từng áp dụng tại Việt Nam. Để khai thác “tầng phát triển thứ 3”, chính sách và phương thức vận hành phức tạp hơn nhiều so với khai thác mặt đất và tầng cao.
Từ trước đến nay, việc khai thác không gian ngầm chủ yếu diễn ra theo từng công trình đơn lẻ, thiếu sự kết nối đồng bộ giữa các hệ thống. Dữ liệu địa chất, hạ tầng kỹ thuật hiện hữu và công trình dự kiến đầu tư còn phân tán. Cơ chế phân tầng, phân lớp dưới mặt đất chưa rõ ràng; quyền sử dụng, nghĩa vụ bảo vệ và chia sẻ lợi ích chưa được định hình đầy đủ. Hệ quả là nguy cơ chồng chéo, xung đột kỹ thuật và lãng phí tài nguyên.
Các nội dung đang được Bộ Xây dựng nghiên cứu gồm quy hoạch phân tầng, kết nối với mạng lưới metro, xây dựng cơ sở dữ liệu địa chất và mô hình thông tin công trình 3D (BIM), phát triển kinh tế không gian ngầm, cùng các cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp và thử nghiệm chính sách.
Với Thủ đô, xây dựng quy hoạch không gian ngầm phải gắn bó mật thiết với định hướng đa cực, đa trung tâm và mô hình phát triển theo định hướng giao thông công cộng (TOD). Nhà ga metro không đơn thuần là điểm đón trả khách mà có thể trở thành điểm kết nối của các tầng không gian.
Theo Sở Xây dựng, thành phố dự kiến có 5 khu TOD cấp quốc gia, quy mô khoảng 100 ha mỗi khu; 23 khu TOD cấp vùng, quy mô khoảng 50 ha mỗi khu và 134 khu TOD khác, tổng diện tích có thể khai thác khoảng 5.000 ha. Để khai thác không gian ngầm, cơ chế chia sẻ lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng cần được quy định rõ; xác định quỹ phát triển không gian ngầm để tái đầu tư vào hạ tầng công cộng.
Mới đây, thành phố đã ban hành kế hoạch triển khai nghiên cứu, xây dựng các chính sách quy định cụ thể về mức thu và chính sách miễn, giảm đối với các khoản thu từ việc khai thác giá trị tăng thêm trong khu vực TOD. Một ý tưởng cần được xem xét là thiết lập “vành đai quản trị không gian ngầm” theo từng phân khu đô thị trọng điểm; trong đó, dữ liệu số 3D trở thành công cụ bắt buộc cho mọi dự án đầu tư ngầm.
Không gian ngầm là tài nguyên có khả năng tạo giá trị gia tăng. Các mô hình thương mại-dịch vụ dưới lòng đất, logistics đô thị thông minh hay không gian công cộng đa năng có thể góp phần tăng nguồn thu ngân sách, hỗ trợ đầu tư trở lại cho hệ thống tàu điện ngầm và các công trình công cộng khác.
Tiến sĩ, kiến trúc sư Đào Ngọc Nghiêm, nguyên Giám đốc Sở Quy hoạch-Kiến trúc Hà Nội lưu ý, theo kinh nghiệm của nhiều quốc gia, ngoài quy hoạch không gian ngầm, cần có luật về không gian ngầm.
Khi không gian ngầm được quản trị như một tài nguyên chiến lược, Thành phố Hà Nội sẽ có thêm một “tầng không gian”, mở ra những cơ hội phát triển mới, tạo điều kiện để thực hiện những mục tiêu lớn là bảo vệ, phát huy di sản, bản sắc đô thị và nâng cao chất lượng không gian sống.
