Trong căn phòng đặc quánh bụi vải ở ngoại ô Panipat, miền bắc Ấn Độ, Neerma Devi (27 tuổi) cặm cụi dùng kéo tháo đường may của quần áo cũ để đưa vào máy nghiền. Mỗi đường kéo lại khiến làn bụi nhỏ li ti bay lên không khí. Chiếc khăn choàng dupatta cô quấn quanh mặt chẳng giúp ích gì. “Cuối ca, ngực tôi như có ai bóp chặt, da ngứa rát. Có đêm tôi ho đến nghẹt thở”, Devi nói, giọng khàn đi vì mệt.
Theo The Guardian, Devi cùng chồng rời quê hương Hardoi sáu năm trước, tìm đến Panipat với mong muốn tìm một công việc ổn định. Panipat được mệnh danh là “thủ phủ hàng thải thời trang của thế giới”, tái chế hơn một triệu tấn chất thải dệt may mỗi năm từ châu Âu, Bắc Mỹ và Đông Á. Ước tính, khoảng 300.000 công nhân đang làm việc trong 20.000 cơ sở cắt vụn, kéo sợi, nhuộm và dệt lại quần áo cũ thành thảm, ga trải giường, đệm... xuất khẩu đi khắp toàn cầu.
Nhưng những người như Devi đang phải trả giá đắt. Cơn ho của cô không dứt dù đã uống nhiều thuốc. “Bác sĩ bảo tôi bỏ việc, nhưng tôi không thể. Nếu nghỉ, con tôi sẽ chết đói”, Devi rầu rĩ. Bố chồng Devi từng làm việc trong nhà máy cắt vải vụn gần 20 năm, hiện mắc bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (COPD) giai đoạn cuối. Ông thở dốc khi nói, nuốt cơm cũng đau đớn. Kailash Kumar, chồng Devi, cũng làm trong cùng nhà máy. “Không có khẩu trang, không thông gió. Bác sĩ bảo tôi sẽ giống cha mình nếu tiếp tục”, anh cho biết.
Theo một bác sĩ phụ trách chương trình phòng chống lao ở Panipat, bệnh phổi và COPD đang gia tăng nhanh chóng. “Hầu hết bệnh nhân đều từng làm trong nhà máy dệt. Họ hít bụi, sợi và hóa chất mỗi ngày”, bác sĩ này tiết lộ. Nhiều người bị chẩn đoán sai, dẫn tới biến chứng nặng. Các nghiên cứu quốc tế cũng chỉ ra rằng việc hít vi nhựa, đặc biệt từ sợi polyester và nylon có thể gây tổn thương mô phổi, xơ hóa và hen suyễn.
Ông Ramesh Chawdhary, một quan chức Sở Lao động bang Haryana, xác nhận: “Điều kiện làm việc ở đây tồi tệ. Chúng tôi thường gặp công nhân bị khó thở, đau đầu, nhiễm trùng da, thậm chí ung thư”. Ông cho biết, rủi ro đặc biệt cao ở các cơ sở tẩy nhuộm, nơi công nhân xử lý acid sulfuric và hóa chất độc bằng tay trần. Dù vậy, nhiều chủ nhà máy vẫn xem nhẹ an toàn lao động. “Chỉ có bụi thôi, làm sao gây bệnh được?”, một chủ cơ sở nói.
Ngoài nhà máy, môi trường Panipat cũng đang kiệt quệ. Thành phố có khoảng 400 cơ sở nhuộm hợp pháp và hơn 200 hoạt động trái phép. Khoảng 80% lượng nước thải độc hại bị xả thẳng ra môi trường. Hóa chất đổ vào sông Yamuna, khiến đoạn sông này trở thành “vùng chết”. Báo cáo của Ban Kiểm soát ô nhiễm bang Haryana cho thấy chỉ số ô nhiễm vượt gấp nhiều lần giới hạn cho phép, lượng oxy hòa tan giảm còn chưa đến một nửa tiêu chuẩn.
Không chỉ vậy, nhiều nhà máy để hóa chất độc hại thấm xuống đất, khiến nguồn nước ngầm nhiễm chì, mangan, florua và cadmium. Ông Hartej Singh, người dân sống ở vùng ven Panipat đã phải đóng giếng khoan sau khi phát hiện nước ngầm không còn an toàn.
Khảo sát năm 2022 ghi nhận 93% số hộ dân quanh khu công nghiệp gặp vấn đề sức khỏe nghiêm trọng trong 5 năm qua. Bệnh tim mạch, tiểu đường, da liễu tăng mạnh, đặc biệt ở phụ nữ và trẻ nhỏ.
Nhà môi trường học Varun Gulati, người nhiều năm kiến nghị chính quyền, cho biết: “Việc xử lý nước thải gần như không tồn tại. Nhà máy xử lý chỉ đếm trên đầu ngón tay”. Dù Tòa án Xanh quốc gia Ấn Độ đã ra lệnh đóng cửa 31 cơ sở tẩy nhuộm trái phép, nhưng lệnh này không hiệu quả. “Các cơ sở đóng cửa hôm nay, ngày mai lại mở dưới tên khác. Trong 5 năm qua, 150 cơ sở bị xử lý nhưng vẫn hoạt động trở lại”, ông Gulati chia sẻ.
Tháng 3 vừa qua, Thủ tướng Narendra Modi gọi Panipat là “trung tâm tái chế dệt may toàn cầu”. Nhưng với người dân nơi đây, danh hiệu ấy chẳng mang lại niềm tự hào nào. Trong tiếng máy nghiền và mùi hóa chất nồng nặc, Panipat vẫn tiếp tục “hồi sinh” hàng núi quần áo cũ từ khắp thế giới. Nhưng đằng sau những sản phẩm được gắn nhãn “xanh” và “bền vững” là ô nhiễm môi trường trầm trọng kéo theo những căn bệnh mạn tính. Hậu quả của thời trang nhanh này đòi hỏi chính quyền địa phương vào cuộc mạnh mẽ hơn, kiểm soát quy trình tái chế, xử lý chất thải để bảo vệ người lao động.
