Doanh nghiệp, nhất là khối nhỏ và vừa, đang chịu áp lực lớn về vốn, công nghệ, dữ liệu và nhân lực. Để ESG đi vào thực chất, yêu cầu đặt ra là hoàn thiện thể chế, khơi thông nguồn lực xanh, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ đồng bộ.
Thực thi ESG bằng khoa học-công nghệ
Dữ liệu và công nghệ đang trở thành nền tảng để ESG đi vào thực chất. Nếu thể chế là “khung xương” của chuyển đổi kép, thì khoa học-công nghệ chính là “bộ não” giúp đo lường, giám sát và tối ưu phát thải. Các nền tảng số và hệ thống quản trị dữ liệu giúp doanh nghiệp theo dõi tiêu thụ năng lượng, phát thải và vòng đời sản phẩm theo thời gian thực, từ đó nâng cao minh bạch, tối ưu chi phí và giảm rủi ro dài hạn.
Tiến sĩ Hà Huy Ngọc, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Chính sách, Chiến lược Kinh tế địa phương và Lãnh thổ (Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới) cho rằng, doanh nghiệp nhỏ và vừa, điển hình như tại Bắc Ninh - địa phương phát triển mạnh về công nghiệp, đang chịu sức ép ngày càng lớn trong chuyển đổi ESG. Khảo sát cho thấy, ba rào cản lớn nhất hiện nay là chi phí, nhân lực và dữ liệu. Chi phí đầu tư công nghệ môi trường và hệ thống báo cáo phát thải vượt quá khả năng của nhiều doanh nghiệp nhỏ.
Cùng với đó, thiếu nhân sự chuyên trách khiến ESG khó triển khai bài bản. Đáng chú ý, thiếu dữ liệu số và công cụ đo lường khiến doanh nghiệp khó chứng minh minh bạch với đối tác và nhà đầu tư. Theo ông, dữ liệu là yếu tố cốt lõi của chuyển đổi ESG, quan trọng nhất là dữ liệu “đúng, đủ, sạch, sống” và được chuẩn hóa để dùng chung; đồng thời, việc tích hợp ESG vào quy hoạch tỉnh và khu công nghiệp được xem là bước đi then chốt đưa ESG thành tiêu chí khi phê duyệt khu công nghiệp mới.
Đến cuối năm 2025, cả nước có khoảng 563 khu công nghiệp - nơi tập trung phần lớn hoạt động sản xuất, xuất khẩu và phát thải. Vì vậy, chuyển đổi xanh tại khu công nghiệp được xem là đòn bẩy lan tỏa ESG trong toàn nền kinh tế. Theo Kiến trúc sư Trần Thành Vũ, Tổng Giám đốc EDEEC, cần tích hợp ngay từ khâu quy hoạch các tiêu chuẩn môi trường, công trình xanh, năng lượng tái tạo và quản trị số. Khu công nghiệp xanh không chỉ giúp giảm phát thải mà còn mang lại lợi ích kinh tế lâu dài, nâng cao sức cạnh tranh trong thu hút đầu tư...
Ba đòn bẩy cho chuyển đổi kép
Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng nêu rõ, việc xác lập mô hình tăng trưởng mới với mục tiêu là nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh của nền kinh tế; lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính, qua đó tạo ra sức sản xuất và phương thức sản xuất mới chất lượng cao, trọng tâm là kinh tế dữ liệu, kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn; đẩy mạnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, chuyển đổi năng lượng, chuyển đổi cơ cấu và chất lượng nguồn nhân lực.
Tại Diễn đàn Kinh tế mùa Thu 2025, ba đòn bẩy then chốt thúc đẩy chuyển đổi kép được xác định là thể chế, nguồn lực và đổi mới sáng tạo, trong đó thể chế giữ vai trò dẫn dắt, tạo hành lang pháp lý để doanh nghiệp đầu tư công nghệ, dữ liệu và mô hình sản xuất bền vững. Tuy nhiên, khoảng cách từ chính sách đến thực thi vẫn còn lớn khi hệ thống tiêu chuẩn ESG, cơ chế thử nghiệm chính sách và thị trường carbon trong nước đang trong quá trình hoàn thiện. Vì vậy, sự phối hợp giữa Nhà nước, doanh nghiệp và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo có ý nghĩa quyết định.
Các chính sách mới đang từng bước hình thành nền tảng cho tài chính xanh và chuyển đổi kép. Quyết định số 21/2025/QĐ-TTg quy định tiêu chí môi trường và việc xác nhận dự án đầu tư thuộc danh mục phân loại xanh lần đầu xác lập khung tiêu chí phân loại xanh quốc gia, tạo “ngôn ngữ chung” giữa doanh nghiệp, tổ chức tín dụng và nhà đầu tư trong đánh giá và huy động nguồn lực. Cùng với đó, Luật Công nghiệp công nghệ số (có hiệu lực từ năm 2026) được kỳ vọng thúc đẩy phát triển doanh nghiệp số, dữ liệu và nền tảng “Make in Vietnam”, hỗ trợ tối ưu vận hành, giảm phát thải và nâng cao năng lực tự chủ.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Thị Tuyết Nhung, Phó Hiệu trưởng Trường Đào tạo, Bồi dưỡng Cán bộ (Học viện Ngân hàng) cho rằng, nhiều doanh nghiệp nhỏ và startup có mô hình bền vững nhưng thiếu dữ liệu chứng minh hiệu quả môi trường, dẫn đến khó tiếp cận vốn xanh, vì vậy chuẩn hóa tiêu chí và hệ thống dữ liệu sẽ là chìa khóa khơi thông dòng vốn cho khu vực đổi mới sáng tạo.
Để hiện thực hóa các mục tiêu của Nghị quyết số 57 và Nghị quyết số 68, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Hoàng Minh cho biết, từ năm 2026, chính sách khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo sẽ chuyển mạnh sang giai đoạn tổ chức thực thi, lấy doanh nghiệp làm trung tâm của hệ sinh thái.
Để hiện thực hóa các mục tiêu của Nghị quyết số 57 và Nghị quyết số 68, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Hoàng Minh cho biết, từ năm 2026, chính sách khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo sẽ chuyển mạnh sang giai đoạn tổ chức thực thi, lấy doanh nghiệp làm trung tâm của hệ sinh thái. Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ tăng cường cơ chế giao nhiệm vụ, đặt hàng nghiên cứu-phát triển gắn với nhu cầu thị trường, đồng thời phối hợp với địa phương công bố các bài toán thực tiễn, tạo đầu ra rõ ràng cho sản phẩm công nghệ, qua đó thúc đẩy thương mại hóa và lan tỏa đổi mới sáng tạo trong doanh nghiệp.
Điểm nghẽn của doanh nghiệp Việt Nam hiện nay không nằm ở tinh thần sáng tạo, mà ở năng lực khoa học công nghệ và khả năng tiếp cận công nghệ số. Tiến sĩ Nguyễn Nhật Quang, Viện trưởng Viện Khoa học và Công nghệ VINASA cho rằng, nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa thiếu kiến thức để lựa chọn giải pháp phù hợp, đồng thời hạn chế nguồn lực đầu tư. Cần triển khai các quỹ đổi mới công nghệ, cơ chế bảo lãnh tín dụng và hỗ trợ lãi suất cho các dự án ứng dụng công nghệ nhằm nâng cao năng suất, giảm phát thải và tăng sức cạnh tranh, đặc biệt với khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa.
Hà Nội hiện có hơn 400.000 doanh nghiệp nhỏ và vừa, trong đó khoảng 36% đã bước đầu ứng dụng AI. Tuy nhiên, rào cản về vốn, nhân lực và quản trị ESG vẫn lớn. Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Hà Nội Mạc Quốc Anh đề xuất xây dựng lộ trình chuyển đổi xanh số theo từng ngành, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp lớn chia sẻ kinh nghiệm, quy trình và dữ liệu.
Song song, Bộ Tài chính đang hoàn thiện bộ tiêu chí tăng trưởng xanh với 72 chỉ số, thúc đẩy tín dụng xanh, trái phiếu xanh và phát triển thị trường vốn bền vững. Dù quy mô đã tăng, dòng vốn cho chuyển đổi năng lượng và hạ tầng xanh vẫn còn hạn chế so với nhu cầu. Việc ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát và bảo đảm an toàn hệ thống ngân hàng tiếp tục là nền tảng để doanh nghiệp yên tâm đầu tư dài hạn vào khoa học, công nghệ và chuyển đổi số.
