Việc chuyển đổi từ đất trồng lúa sang các loại cây trồng khác, nếu thực hiện đúng quy hoạch, kế hoạch, sẽ góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng đất, cải thiện thu nhập cho nông dân. Tuy nhiên, trên thực tế, quá trình chuyển dịch đang diễn ra với tốc độ quá nhanh, có nguy cơ “phá vỡ quy hoạch”, vượt khỏi tầm kiểm soát, thậm chí tiềm ẩn nhiều hệ lụy, đẩy người dân vào những rủi ro khó lường.
Hiệu ứng dây chuyền
Suốt 35 năm gắn bó với nghề trồng lúa, gia đình ông Huỳnh Hiếu Để, ngụ xã Lương Hòa (Vĩnh Long) chưa từng nghĩ sẽ có ngày phải rời bỏ cây lúa. Thế nhưng, trước những khó khăn ngày càng gia tăng, ông buộc phải chuyển đổi toàn bộ 1,5ha đất sang trồng dừa. Ông chia sẻ: “Chung quanh người dân đã lên liếp để trồng dừa, trồng cỏ nuôi bò. Thửa ruộng của tôi lọt thỏm ở giữa, rất khó để trồng lúa. Trước đây, máy cày, máy gặt đập liên hợp có thể vào tận ruộng nên sản xuất rất thuận lợi. Nay chỉ còn mỗi thửa ruộng của tôi, vận chuyển khó khăn hơn, chủ máy cũng không nhận gặt vì chi phí cao. Từ khi xuống giống đến thu hoạch, tôi phải đối mặt với nạn chim, chuột, sâu bệnh tấn công,… Vì vậy, năng suất và thu nhập từ trồng lúa giảm sút đáng kể so với trước”.
Ông Nguyễn Văn Tâm, ngụ xã Mỹ Thành (Đồng Tháp) có 0,7ha đất lúa nằm sâu trong nội đồng. Từ năm 2023, các hộ dân dọc tuyến lộ, bờ kênh đã chuyển sang trồng cây ăn trái, hệ thống hạ tầng phục vụ sản xuất lúa bị “đứt gãy”, máy móc không thể tiếp cận, buộc ông phải chuyển sang trồng mít. Tuy nhiên, đường giao thông chưa hoàn thiện, điện chưa có, phải thuê lao động gần như hoàn toàn. Khi thu hoạch, sản phẩm thường xuyên bị mất do không có người trông coi, thương lái ép giá vì chi phí vận chuyển cao, hiệu quả kinh tế không đạt như kỳ vọng.
Một hệ lụy khác là xung đột trong sử dụng tài nguyên, nhất là nguồn nước. Mùa nước nổi năm 2025, tại nhiều địa phương đã xảy ra mâu thuẫn giữa nông dân trồng lúa và người làm vườn. Ông Lê Minh Thái, ngụ xã Thạnh Phú (Đồng Tháp) cho biết: “Chuyển đổi lên vườn cây ăn trái là quyền của chủ đất. Tuy nhiên, phần lớn các khu vườn này đều thấp, thiết kế không hoàn chỉnh. Trong khi, một cánh đồng có hơn 100ha lúa và vài chục héc-ta chuyển sang trồng cây ăn trái, nếu cho nước vào đồng ruộng để ngâm lũ thì các vườn cây ăn trái sẽ bị hư hỏng; còn không đưa nước lũ vào ruộng, đất trồng lúa sẽ bị thoái hóa và sâu, rầy phá hoại ở vụ sau…”.
Theo Phó Cục trưởng Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) Nguyễn Quốc Mạnh, xu hướng chuyển đổi là tất yếu nhưng cần được kiểm soát chặt chẽ. Nếu người dân không được trang bị đầy đủ kiến thức sản xuất hoặc sử dụng giống kém chất lượng, hậu quả có thể kéo dài nhiều năm, gây thiệt hại lớn về kinh tế. Bên cạnh đó, vấn đề liên kết sản xuất và tiêu thụ cũng cần được quan tâm đúng mức. Thu hoạch đồng loạt, thiếu liên kết với doanh nghiệp rất dễ dẫn đến tình trạng “được mùa, mất giá”.
Xu hướng chuyển đổi là tất yếu nhưng cần được kiểm soát chặt chẽ. Nếu người dân không được trang bị đầy đủ kiến thức sản xuất hoặc sử dụng giống kém chất lượng, hậu quả có thể kéo dài nhiều năm, gây thiệt hại lớn về kinh tế.
Rủi ro sinh kế
Chuyển đổi cơ cấu cây trồng thành công sẽ giúp nông dân nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống. Tuy nhiên, đối với các loại cây có giá trị cao như sầu riêng thì thời gian kiến thiết cơ bản kéo dài từ 5 năm trở lên. Trong khi đó, chi phí đầu tư ban đầu rất lớn, bao gồm thuê đất, cải tạo vườn, hệ thống tưới, điện, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, chi phí kỹ thuật,… ước tính mỗi héc-ta mất khoảng 1-1,3 tỷ đồng trong 5 năm.
Ông Nguyễn Trọng Minh Đăng, ngụ xã Long Tiên (Đồng Tháp) thuê 0,9ha đất tại xã Hậu Mỹ (Đồng Tháp) để trồng sầu riêng. Sau hơn 3 năm đầu tư, tổng chi phí đã vượt 1,2 tỷ đồng. Ông Đăng chia sẻ: “Khu vực này chưa có đê bao hoàn chỉnh, chi phí đầu tư từ thuê đất, thiết kế vườn, bơm tát, hệ thống tưới tự động, công lao động,… trong 3 năm qua hơn 1,2 tỷ đồng, gia đình phải vay mượn khắp nơi, chỉ hy vọng cây phát triển tốt để sớm thu hồi vốn. Tuy nhiên, người dân trong vùng đã chuyển đổi sang sầu riêng quá nhiều. Tôi đang lo ngại vào thời điểm thu hoạch, sản lượng quá lớn sẽ dẫn đến cung vượt cầu, giá giảm sâu, dẫn tới nguy cơ bị thua lỗ, nợ nần”.
Không chỉ áp lực vốn, yêu cầu kỹ thuật canh tác cây ăn trái cũng là rào cản lớn. Ông Huỳnh Thanh Lễ, đại diện Hợp tác xã nông nghiệp Trinh Lợi (thành phố Cần Thơ) cho biết: Mô hình trồng sầu riêng mang lại hiệu quả kinh tế cao nhưng yêu cầu kỹ thuật khắt khe, rủi ro lớn. Trong điều kiện hạn hán, xâm nhập mặn diễn biến phức tạp, người dân phải chủ động trữ nước, điều chỉnh lịch thời vụ, ứng dụng khoa học kỹ thuật. Thách thức lớn hơn là đầu ra sản phẩm. Nếu không đáp ứng yêu cầu thị trường, nhất là xuất khẩu thì giá trị mang lại sẽ không bền vững.
Chuyển đổi chỉ thật sự hiệu quả khi bảo đảm điều kiện đất đai, nguồn nước, hạ tầng và có liên kết tiêu thụ ổn định, nếu chuyển đổi ồ ạt theo phong trào, rủi ro là rất lớn.
Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đồng Tháp Lê Hà Luân cho biết: Theo Nghị định số 112/2024/NĐ-CP của Chính phủ, việc chuyển đổi phải bảo đảm phù hợp quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất và kế hoạch chuyển đổi hằng năm của địa phương; đặc biệt không được chuyển đổi tại các vùng quy hoạch sản xuất lúa có năng suất, chất lượng cao; các trường hợp vi phạm sẽ bị xử lý theo quy định. Bên cạnh yếu tố pháp lý, ngành cũng khuyến cáo về rủi ro thị trường và kỹ thuật, đặc biệt đối với những cây trồng có giá trị cao như sầu riêng. Chuyển đổi chỉ thật sự hiệu quả khi bảo đảm điều kiện đất đai, nguồn nước, hạ tầng và có liên kết tiêu thụ ổn định, nếu chuyển đổi ồ ạt theo phong trào, rủi ro là rất lớn.
---------------------------
(★) Xem Báo Nhân Dân từ số ra ngày 24/4/2026.
