Màu đỏ trong văn hóa người Pà Thẻn là biểu tượng của lửa và ánh sáng, được truyền tải đầy cảm xúc qua từng đường kim, mũi chỉ, hiện lên sống động qua mỗi họa tiết thổ cẩm tinh xảo. Sắc đỏ được sử dụng làm màu chủ đạo trong trang phục truyền thống kết hợp hài hòa với màu trắng, đen và vàng tạo nên bố cục vừa rực rỡ, vừa ấm áp và đầy sinh khí.
Trang phục truyền thống của phụ nữ Pà Thẻn gồm áo, váy, yếm, thắt lưng và khăn đội đầu, được chế tác hoàn toàn thủ công, đòi hỏi thời gian, sự tỉ mỉ và công phu. Áo có cổ tròn thấp, hai vạt liền thân, thường được buộc thắt ngang eo bằng dải vải đỏ. Váy có dáng xòe rộng, xếp ly đều, trang trí hoa văn hình học như quả trám, tam giác, đường zích zắc… Yếm thường hình vuông, đặt trước ngực, phối sắc đỏ, vàng, trắng góp phần tôn lên vẻ kín đáo và nét duyên riêng của phụ nữ vùng cao.
Tại thôn Thượng Minh, xã Hồng Quang, huyện Lâm Bình, nghề thêu dệt truyền thống vẫn còn được gìn giữ. Từ việc chọn nguyên liệu, quay sợi, nhuộm vải bằng các loại cây rừng đến kỹ thuật thêu hoa văn đều thực hiện theo phương pháp truyền thống.
Các mẫu hoa văn không chỉ là yếu tố trang trí mà còn thể hiện tư duy thẩm mỹ và tri thức bản địa về tự nhiên, môi trường sống. Để hoàn thiện một bộ trang phục có thể kéo dài từ vài tháng đến một năm tùy theo mức độ cầu kỳ. Trước đây, các công đoạn thêu dệt thường được tiến hành trong thời gian nông nhàn.
Một trong những điểm đặc sắc nhất của trang phục Pà Thẻn chính là hệ thống hoa văn thổ cẩm. Các mô-típ hình học như quả trám, tam giác, vòng tròn… đều gắn với biểu tượng của ruộng bậc thang, suối nguồn, mái nhà sàn hoặc các yếu tố thiên nhiên. Không có bản vẽ hay khuôn mẫu sẵn, người thêu sử dụng trí nhớ, sự quan sát và cảm nhận nghệ thuật để thể hiện hoa văn qua từng mũi kim.
Kỹ thuật thêu của phụ nữ Pà Thẻn đòi hỏi độ chính xác cao từ cách xâu chỉ, giữ sợi, căn đường nét, phối màu… đến việc lặp lại họa tiết sao cho cân đối và hài hòa. Quá trình thêu là một hình thức sáng tạo nghệ thuật mang tính cá nhân.
Sự lan tỏa của văn hóa hiện đại khiến việc mặc trang phục truyền thống dần trở nên ít phổ biến trong sinh hoạt hằng ngày. Tuy nhiên, thay vì để mai một, nhiều địa phương miền núi đã chủ động thực hiện các chương trình khôi phục nghề truyền thống gắn với phát triển du lịch cộng đồng và xây dựng nông thôn mới.
Tại Lâm Bình, các lớp dạy nghề dệt thổ cẩm được tổ chức thường xuyên, thu hút phụ nữ dân tộc Pà Thẻn tham gia. Học viên không chỉ học lại cách dệt vải, thêu hoa văn, phối màu mà còn được hỗ trợ sáng tạo các sản phẩm mới như túi xách, ví, khăn, phụ kiện… phục vụ nhu cầu thị trường.
Việc kết hợp giữa bảo tồn văn hóa và phát triển kinh tế đã tạo ra động lực mới trong giữ gìn di sản đồng thời mang lại thu nhập cho cộng đồng. Ngoài lợi ích kinh tế, sự hiện diện của trang phục truyền thống trong các sự kiện văn hóa, du lịch, lễ hội cộng đồng và các không gian công cộng cũng góp phần nâng cao nhận thức xã hội về giá trị văn hóa dân tộc.
Trang phục truyền thống Pà Thẻn là một phần không thể tách rời của di sản văn hóa phi vật thể. Cùng với lễ nhảy lửa đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, váy áo truyền thống đóng vai trò quan trọng trong việc giữ gìn bản sắc, kết nối cộng đồng và giáo dục thế hệ trẻ về nguồn cội.
Việc bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống, trong đó có trang phục, được lồng ghép vào Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế-xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030. Đây không chỉ là cách bảo vệ di sản mà còn là phương thức tạo sinh kế, thúc đẩy du lịch bền vững và gìn giữ sự đa dạng văn hóa của 54 dân tộc Việt Nam.
