Không còn là nguy cơ, CTTM Mỹ - Trung, “CCTTM lớn nhất trong lịch sử kinh tế” đã bắt đầu vào ngày 6-7, “ngày thứ sáu lịch sử”, khi Mỹ chính thức áp thuế 25% đối với 800 mặt hàng nhập khẩu (NK) từ Trung Quốc, với tổng kim ngạch khoảng 34 tỷ USD/năm. Phần 16 tỷ USD còn lại trong kế hoạch đánh thuế 50 tỷ USD hàng hóa này sẽ được triển khai sau hai tuần. Ngay lập tức, Trung Quốc tuyên bố áp thuế tương tự lên 545 mặt hàng NK từ Mỹ, với tổng giá trị NK các mặt hàng này từ Mỹ vào Trung Quốc hằng năm cũng là 34 tỷ USD. Những động thái trên cho thấy, CCTTM Mỹ - Trung sẽ còn tiếp tục leo thang. Đương nhiên, điều này gây hệ lụy lớn tới kinh tế toàn cầu.
Là một nền kinh tế có độ mở lớn, với tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu lên tới 193% GDP trong năm 2017, khó có thể nói rằng, kinh tế Việt Nam sẽ không bị ảnh hưởng, thậm chí là ảnh hưởng không nhỏ. Hiện nay, có nhiều quan điểm khác nhau về thách thức và cơ hội khi CCTTM lan rộng. Là cơ hội khi Việt Nam không phải là đối tượng của CCTTM này, nên có thể tận dụng để gia tăng xuất khẩu (XK) hoặc NK hàng hóa giá rẻ. Là thách thức khi CCTTM tác động đến kinh tế, thương mại toàn cầu, cạnh tranh gia tăng và gián tiếp ảnh hưởng đến các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Nhưng dù là cơ hội hay thách thức, thì một điều chắc chắn, Việt Nam cần theo dõi chặt chẽ tình hình CTTM Mỹ - Trung và nghiên cứu, xây dựng các đối sách phù hợp để vừa tận dụng khi có cơ hội, vừa đối phó các thách thức xảy ra.
Nghiên cứu viên cao cấp Phạm Tất Thắng, Viện Nghiên cứu chiến lược, chính sách Công thương (Bộ Công thương) phân tích, Việt Nam là quốc gia có nền kinh tế mở. Mỹ và Trung Quốc hiện là hai đối tác thương mại lớn của nước ta, do đó, những tranh chấp thương mại giữa hai quốc gia này sẽ là cơ hội cho sự tăng trưởng thương mại của Việt Nam. Cụ thể, khi hàng Trung Quốc bị đánh thuế ở thị trường Mỹ, năng lực cạnh tranh suy giảm chính là cơ hội cho tất cả các sản phẩm khác ngoài Trung Quốc XK vào Mỹ, trong đó có Việt Nam. Đơn cử, với ngành hàng cá tra, hiện nay Mỹ đang là một trong những thị trường lớn nhất của cá tra Việt Nam với kim ngạch XK đạt 75 triệu USD trong quý I-2018, tăng 23% so cùng kỳ năm 2017. Hiện tại, Việt Nam chiếm 90% thị phần XK cá tra vào Mỹ và Trung Quốc chỉ chiếm 10% còn lại. Tuy nhiên, Trung Quốc hầu như chỉ XK các mặt hàng giá trị gia tăng, sản phẩm chế biến sẵn nên giá thành cá tra của họ cao gần gấp đôi so cá tra Việt Nam. Khi bị áp thuế quá cao, các sản phẩm cá tra chế biến của Việt Nam được kỳ vọng sẽ là lựa chọn thay thế.
Cùng quan điểm, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp đầu tư nước ngoài (VAFIE) Nguyễn Mại cho rằng, quy mô thương mại giữa hai nước Mỹ và Trung Quốc là hơn 600 tỷ USD. Đây sẽ là cơ hội cho những nước có thể tranh thủ được khoảng trống về XK và NK giữa hai nước. Nếu tranh thủ tốt và hàng hóa có đủ khả năng cạnh tranh, đây là cơ hội để Việt Nam tăng XK sang cả Mỹ và Trung Quốc.
Tuy nhiên, cùng với thuận lợi, CTTM Mỹ - Trung nổ ra sẽ kéo theo nhiều thách thức. Chuyên gia kinh tế Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Kinh tế Việt Nam, phân tích, Mỹ và Trung Quốc là hai đối tác thương mại lớn nhất của nước ta, do đó, khi CCTTM Mỹ - Trung gia tăng, có thể kéo theo việc Trung Quốc thay đổi cơ cấu XK theo hướng tăng lượng hàng hóa XK vào Việt Nam và giảm nhu cầu NK hàng hóa từ nước ta. Điều này sẽ dẫn đến nhiều hệ lụy như giảm kim ngạch XK, tăng nhập siêu.
Chủ tịch Phòng Thương mại & Công nghiệp Việt Nam (VCCI) Vũ Tiến Lộc cũng cho rằng, những biện pháp bảo hộ, trả đũa qua lại nhau giữa các nền kinh tế lớn là Mỹ và Trung Quốc sẽ ảnh hưởng tới thương mại và đầu tư của Việt Nam theo những chiều hướng rất khác nhau, nhất là về lâu dài. Nguy cơ Việt Nam sẽ nhập siêu trầm trọng hơn từ Trung Quốc sau CCTTM này, khi hàng hóa nước này khó vào Mỹ, và chuyển hướng sang các thị trường khác. Theo dõi sát và liên tục cập nhật tình hình CCTTM này là cách duy nhất để kịp thời phát hiện các dòng chuyển hướng thương mại, đầu tư, từ đó có biện pháp thích hợp nhằm tận dụng cơ hội hoặc ngăn chặn các nguy cơ, đối phó với các biện pháp phòng vệ thương mại trong, ngoài nước.
Hạn chế những rủi ro này, chuyên gia Phạm Tất Thắng cho rằng, Việt Nam phải có giải pháp giữ vững được các thị trường truyền thống như: châu Âu, Đông Âu, là những thị trường vẫn còn có dư địa phát triển. Ngoài ra, các Hiệp định Thương mại tự do (FTA) mà Việt Nam ký kết đều mở ra các cơ hội cho Việt Nam như FTA Việt Nam - Nhật Bản, FTA Việt Nam - Liên minh Kinh tế Á - Âu, Hiệp định Đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP)… Các FTA này sẽ giúp mở rộng thị phần XK của nước ta ra các thị trường lớn và có nhu cầu phù hợp với các sản phẩm của Việt Nam. Chưa kể, CPTPP sẽ giúp ta tiếp nhận được nhiều công nghệ hiện đại, nhất là công nghệ 4.0 của các nước này để nâng cao năng lực cạnh tranh hàng hóa. Tuy nhiên, năng lực cạnh tranh của hàng hóa phải được xây dựng từ chất lượng chứ không phải XK ồ ạt với giá rẻ, sẽ dễ bị ảnh hưởng bởi các biện pháp phòng vệ thương mại.
