Theo bảng thường niên chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) năm 2017 nhằm đánh giá MTKD, chất lượng điều hành kinh tế và nỗ lực CCTTHC của chính quyền cấp tỉnh, thành phố của Việt Nam, qua đó thúc đẩy sự phát triển của DN tư nhân (TN) do Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) thực hiện và công bố mới đây, Quảng Ninh lần đầu vươn lên trên Đà Nẵng, giữ vị trí dẫn đầu với điểm số 70,7 trên thang điểm 100. Tiếp theo là Đồng Tháp (68,8 điểm), Long An (66,7 điểm); Bến Tre (66,7 điểm); Quảng Nam (65,4 điểm)…
Điều tra PCI năm 2017 cho thấy, một tâm lý khá lạc quan khi 52% số DNTN sẽ mở rộng quy mô kinh doanh trong hai năm tới, mức cao nhất từ năm 2011 trở lại đây. Tỷ lệ DNTN có kế hoạch giảm quy mô chỉ ở mức 8%. Điều này cũng khá rõ rệt đối với các DN vốn đầu tư nước ngoài (FDI) khi có tới 60% số DN cho biết có kế hoạch tăng quy mô kinh doanh tại Việt Nam, mức cao nhất từ năm 2011.
Chủ tịch VCCI Vũ Tiến Lộc nhận định, đây là chỉ số niềm tin cao nhất của cộng đồng DN kể từ năm 2011 trở lại đây. Tuy nhiên, mặc dù điểm số PCI bình quân được cải thiện, nhưng đang có sự chững lại của các “ngôi sao cải cách” thuộc nhóm tiên phong với điểm số chỉ quẩn quanh ở mức 70/100. Điều này cho thấy cải cách cần có thêm những động lực mới, mà việc tiếp tục cải cách thể chế với khâu đột phá là CCTTHC ở cấp các bộ, ngành T.Ư cần được đẩy mạnh để có thể nâng trần thể chế, tạo thêm dư địa cho cải cách ở cấp địa phương và cơ sở. Ngoài ra, MTKD vẫn còn những “điểm tối” mà chúng ta chưa thể hài lòng như tính minh bạch của MTKD còn chưa cao, thiết chế pháp lý, hệ thống giải quyết tranh chấp cho DN chưa tốt, chất lượng nguồn nhân lực chưa đáp ứng được yêu cầu... Đặc biệt, năm 2017, trung bình vẫn có hơn 59% số DN cho biết họ vẫn còn phải trả các chi phí không chính thức, dù chỉ số này đã giảm so những năm trước, 28% số DN chưa hài lòng với kết quả giải quyết công việc của các công chức. DN cũng đang lo lắng hơn về những phiền hà trong việc tiếp cận đất đai và rủi ro trong việc bảo đảm quyền sử dụng đất…
Riêng về kết quả phòng, chống tham nhũng thời gian qua, Đại sứ Anh tại Việt Nam Giles Lever đánh giá, Chính phủ Việt Nam “đã làm được nhiều hơn những gì đã nói”, đã có rất nhiều nỗ lực, nhất là trong cải thiện MTKD, hạn chế hành vi “bôi trơn”, hối lộ; xây dựng liêm chính để DN không còn là nạn nhân mà thật sự là tác nhân chống tham nhũng, từ đó hỗ trợ DN hoạt động. Dù vậy, tham nhũng vẫn là nguyên nhân kìm nén sự phát triển kinh tế của Việt Nam so các nước trong khu vực. Khảo sát xây dựng Báo cáo đánh giá “thúc đẩy hành động liêm chính giữa DN và Chính phủ tại Việt Nam” cũng nhận thấy, “sự thờ ơ và hoài nghi về chống tham nhũng vẫn còn phổ biến và làm suy yếu những nỗ lực đang được thực hiện”.
Từ kinh nghiệm xét xử, nguyên Phó Chánh án Tòa án Nhân dân tối cao Trần Văn Độ, thành viên Hội đồng Tư vấn các dự án Luật cho Chính phủ, cho hay, DNNVV chịu sức ép tiêu cực vì bị đòi hối lộ hay còn gọi là phí bôi trơn, chi phí không chính thức. DN lớn, có tiềm lực thì lại chủ động bắt tay với quản lý Nhà nước để tiêu cực, để tạo lợi thế cạnh tranh, lợi thế kinh doanh của mình trước các DN khác, mà chúng ta gọi là nhóm lợi ích. Thực tế, các DN phải đối mặt với mâu thuẫn giữa bảo đảm đạo đức kinh doanh và tạo ra lợi nhuận, nhất là họ lo ngại về rủi ro khi tố cáo tham nhũng và thiếu nguồn lực để giải quyết các yêu cầu hối lộ.
Vậy cách thức nào để chống tham nhũng hiệu quả? Làm thế nào để thúc đẩy liêm chính trong DN? Theo ông Độ, phải tạo được lòng tin liêm chính cho DN bằng chính sách cụ thể để xử lý các vấn đề hiện nay: “Chúng ta chỉ nói suông, đề nghị các anh, các bạn phải liêm chính, không được đưa hối lộ, phải thế này, phải thế kia mà thực tế làm ngược lại thì mãi mãi vẫn thế thôi. Chúng ta giáo dục phải bằng hành động, bằng hành vi quản lý Nhà nước, bằng hành vi xử lý của cơ quan bảo vệ pháp luật và bằng chính sách cụ thể”.
Đi cùng với việc sửa đổi chính sách, quy trình, tránh tình trạng DN “càng minh bạch càng thua thiệt”, “kinh doanh tử tế lại thiệt thòi”, ông Đậu Anh Tuấn, Trưởng Ban pháp chế của VCCI cho rằng, DN không thể ngồi chờ bộ máy tốt hơn. Trong quá trình này, DN phải rất chủ động tham gia xây dựng chính sách tốt, kiến nghị những giải pháp. Thực tế, khi xây dựng, soạn thảo các văn bản pháp luật, đôi khi chỉ cần bỏ một từ thôi, thay đổi một vài câu chữ sẽ giảm gánh nặng cho DN, thậm chí giảm những khoản mờ, sự hành về thủ tục rất nhiều. DN cũng cần tham gia giám sát đánh giá việc thực hiện các quy định của pháp luật; tăng cường đối thoại thẳng thắn với các cơ quan nhà nước; thay đổi văn hóa kinh doanh, quan tâm vấn đề quản trị DN… Khuyến nghị hướng tới sáng kiến liêm chính, báo cáo cũng đưa ra nhiều giải pháp như tăng cường hợp tác giữa Chính phủ và DN; hoàn thiện các quy định pháp luật để cải thiện MTKD theo hướng tăng cường liêm chính.
