Mặc dù thời gian qua, nhiều chính sách hỗ trợ phát triển KTTN được thực thi, tuy nhiên đến nay, khối này đang quá nhỏ bé. Viện trưởng Nghiên cứu Kinh tế và Chính sách (Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội) Nguyễn Đức Thành nhìn nhận, trong suốt 10 năm qua, đóng góp của khu vực KTTN không thể vượt mức 10% vào GDP. Trong khi đó, tại các nước phát triển, mức đóng góp của khu vực này phải ít nhất 80%. Thậm chí, KTTN đang bị cái “bóng” quá lớn của khu vực kinh tế nhà nước (KTNN), doanh nghiệp nhà nước (NN) che khuất.
Đánh giá về KTTN Việt Nam, GS Trần Văn Thọ, Đại học Waseda (Nhật Bản), cho biết, tỷ lệ đầu tư không thấp nhưng cơ cấu không hiệu quả. Năng suất thấp, không có năng lực xuất khẩu và không kết nối được chuỗi giá trị toàn cầu của các công ty đa quốc gia. DNNN giữ vị trí cao và được ưu đãi về vốn, đất đai, trong khi DNTN nhỏ bé, bất lợi trong thị trường (TT) các yếu tố sản xuất này. Để hóa giải điều đó, cần cải cách thể chế trong TT yếu tố sản xuất và khu vực DN sẽ tăng hiệu quả sử dụng nguồn lực, tăng năng suất. Bên cạnh đó, DN có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) chiếm vị trí lớn nhưng ít tác động đến sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế lên cao. Liên kết hàng dọc giữa DN FDI và DN trong nước còn quá yếu nên tác động lan tỏa công nghệ, tri thức kinh doanh đến nền kinh tế còn yếu. Có chiến lược tăng liên kết hàng dọc sẽ tăng năng suất khu vực DN trong nước.
Với thực trạng trên, ông Nguyễn Đức Thành cho rằng, một đất nước muốn phát triển phải nâng tầm khu vực KTTN là điều không phải bàn, nhưng để làm sao cho khu vực này phát triển mạnh cũng không phải điều dễ dàng. Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay chính là vai trò của Nhà nước đang quá lớn, hiện diện ở mọi nơi, bao gồm cả khía cạnh quản lý nhà nước và khu vực DNNN. Do đó, cần một hệ thống pháp luật minh bạch và công bằng. Trong đó, cam kết bảo vệ quyền sở hữu và những thành quả của DN, doanh nhân khi có tranh chấp sẽ giải quyết với thủ tục nhanh gọn, tiết kiệm chi phí DN. Việt Nam cần lựa chọn những DN, tập đoàn tư nhân có tiềm năng lớn để tạo cảm hứng cho DN nhỏ. Không lựa chọn thí điểm theo ngành nhằm tránh việc “lobby” để nhận tiền từ ngân sách nhà nước.
Thực tế, chính sách có rồi nhưng người dân, DN vẫn kêu, tức là bộ máy chưa chuyển động. GS Trần Văn Thọ cho rằng, thời gian tới, không phải chỉ khuyến khích khởi nghiệp, mà còn phải có chính sách nuôi dưỡng DN để mỗi DN sớm đạt quy mô. Những ngành công nghiệp nhẹ cũng phải tăng quy mô DN mới cách tân công nghệ, tăng năng suất, tăng sức cạnh tranh. Đồng thời, Việt Nam cần phát huy lợi thế của nước đi sau, khuyến khích DN tích cực du nhập công nghệ, ưu tiên ngoại tệ cho du nhập công nghệ…
Đồng quan điểm, TS Vũ Thành Tự Anh, Trường đại học Fulbright Việt Nam, nhận định, muốn phát triển KTTN, trước hết phải làm thế nào để các DN hiện hữu thành công. DN mới chập chững vào TT như trẻ con phải tập bò, tập đi, tập chạy rồi mới tính chuyện phát triển và mở rộng quy mô. Còn DN đã từng lăn lộn trên TT có tích lũy kinh nghiệm nhất định, có cơ hội phát triển. Do vậy, Nhà nước phải đồng hành với KTTN.
Khi nhìn vào các DN hiện nay, khó khăn quanh quẩn vẫn là tiếp cận vốn, đất đai, chi phí, đối xử bất bình đẳng trong tiếp cận cơ hội kinh doanh với các dự án của Nhà nước, những lĩnh vực có điều kiện kinh doanh. Đây là những nguyên nhân đã được phát hiện từ lâu nhưng chưa có biện pháp giải quyết phù hợp. Vấn đề không phải chúng ta không biết, mà do thiếu động lực, quyết tâm biến chính sách trong chủ trương đi vào thực tiễn. Có vẻ động cơ bộ máy thực hiện không đủ, thực thi triển khai chính sách có vấn đề, nên chính sách có rồi mà người dân, DN vẫn “kêu”.
Chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan thẳng thắn cho rằng, để phát triển kinh tế, Việt Nam cần trông cậy vào DNTN, nhưng DNTN Việt Nam thì quá èo uột, không phát triển được. Các chính sách đang làm cho DN ham đầu tư vào đất đai, chứng khoán, BĐS hơn là đầu tư vào các ngành công nghiệp để làm CNPT tham gia vào chuỗi. Phải điều chỉnh chính sách khuyến khích DN tham gia vào công nghiệp.
Bên cạnh đó, Thứ trưởng Tài chính Đỗ Hoàng Anh Tuấn cho biết thêm, còn nhiều bất cập về ưu đãi thuế, trong đó tình trạng chi phí thuế, ưu đãi không hợp lý tích tụ 20 năm nay. Vừa qua, Bộ Tài chính công bố thuế cho thấy khu vực FDI nộp hơn 37.000 tỷ đồng, nhưng thuế được miễn giảm hơn 35.000 tỷ đồng. Đó là kết quả trượt giá của chi phí ưu đãi thuế sau 20 năm. Và đây còn là nguy cơ chuyển giá, là ưu đãi theo chu kỳ thuế. Để giảm nguy cơ này, cần sớm ban hành hệ thống luật thuế và các chính sách kế toán đơn giản, phù hợp DN và đi vào cuộc sống, thực hiện Nghị quyết T.Ư 5 về phát triển DNTN. Đồng thời, sửa đổi những chính sách thuế trên cơ sở không phải là tăng mức thuế, tăng tỷ lệ nộp lên, mà mở rộng cơ sở nộp thuế.
