Xây dựng hình tượng các Vua Hùng trong nghệ thuật điện ảnh

Trong nhiều năm qua, các tác phẩm điện ảnh Việt Nam thiếu vắng hình tượng các Vua Hùng thời dựng nước, một biểu tượng văn hóa thiêng liêng về nguồn cội. Sự ra mắt bộ phim “Huyền tình Dạ Trạch” của Đài Phát thanh và Truyền hình Hà Nội (đạo diễn Tôn Văn) ở các rạp chiếu phim trong cả nước nhân dịp đón Tết Bính Ngọ 2026 đã mang lại những thay đổi mới với sự chờ đón của công chúng.

Không chỉ kể lại thiên tình sử Tiên Dung và Chử Đồng Tử trong truyền thuyết, bộ phim đã nhen nhóm một lời giải cho những người say mê nghệ thuật thứ bảy khi điện ảnh đã chạm vào huyền sử với hình tượng Đức Quốc Tổ Hùng Vương được thể hiện.

Gần với tâm thức, nhưng còn xa trên màn ảnh

Trong tâm thức người Việt, các Vua Hùng là một khái niệm gần gũi, thân quen, một sự hiện diện mặc nhiên, bền bỉ và thấm sâu vào huyết quản của cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Trong lịch sử hàng nghìn năm của dân tộc, các thế hệ đã lớn lên với những bài học đầu đời về nguồn cội “Con Rồng Cháu Tiên”, trưởng thành với câu ca dao nằm lòng “Dù ai đi ngược về xuôi/ Nhớ ngày Giỗ Tổ mùng mười tháng ba”.

Vua Hùng không chỉ là một danh xưng trong sử sách, mà đã trở thành một “kiểu gene” văn hóa được di truyền qua hàng nghìn năm. Hình tượng ấy hiện diện uy nghiêm trong tín ngưỡng thờ cúng, sống động trong những lễ hội dân gian rực rỡ sắc màu và gần gũi trong từng trang sách giáo khoa. Có thể nói, mỗi người Việt Nam đều thấy và gặp hình tượng các Vua Hùng ở khắp mọi nơi trong đời sống tinh thần.

Mặc dù vậy, khi bước từ không gian văn hóa tín ngưỡng sang địa hạt của nghệ thuật thứ bảy, có một sự thiếu vắng rõ rệt. Nhìn lại những tác phẩm điện ảnh và truyền hình dòng phim lịch sử, cổ trang của Việt Nam, khán giả dễ dàng bắt gặp những tác phẩm tái hiện triều đại Lý (phim “Khát vọng Thăng Long”), nhà Trần (phim “Trùng Quang tâm sử”), nhà Hậu Lê (phim “Đêm hội Long Trì”, “Thiên mệnh anh hùng”) hay thời Nguyễn, (phim “Ngọn nến hoàng cung”). Điện ảnh cũng khai thác không ít các đề tài giai đoạn lịch sử cận đại. Thế nhưng, thời đại Hùng Vương, kỷ nguyên rực rỡ mở đầu cho lịch sử dân tộc Việt, lại vẫn là một vùng trắng mênh mông trên màn ảnh rộng.

Trong suốt nhiều thập kỷ, hình ảnh thời đại các Vua Hùng chủ yếu chỉ dừng lại ở những thước phim hoạt hình dành cho thiếu nhi như phim hoạt hình “Sơn Tinh Thủy Tinh”, “Thánh Gióng” hoặc trên sân khấu kịch nói, chèo, tuồng, cải lương... nơi tính ước lệ được chấp nhận dễ dàng hơn. Điện ảnh với đòi hỏi khắt khe về tính chân thực của bối cảnh, phục trang và quy mô dàn dựng dường như vẫn còn đứng bên lề.

Điện ảnh cần sự kịch tính, cần những xung đột và số phận riêng biệt. Rất khó để xây dựng một kịch bản theo lối tiểu sử nhân vật hấp dẫn khi nhân vật chính lại mang tính biểu tượng cao và thiêng liêng, thiếu đi những chi tiết đời tư cụ thể để khiến khán giả đồng cảm, tạo ra cảm xúc.

Sự vắng bóng này đặt ra một câu hỏi lớn đầy day dứt: Tại sao một kho tàng chất liệu lịch sử đồ sộ, chứa đựng cả các yếu tố kỳ ảo, lãng mạn và hào hùng như vậy lại chưa được xây dựng trong các tác phẩm điện ảnh? Phải chăng, sự thiêng liêng quá lớn của biểu tượng Đức Quốc Tổ đã vô tình tạo ra một khoảng cách vô hình, ngoài tầm để những nỗ lực sáng tạo của điện ảnh nước nhà có thể với tới?

Những thách thức vô hình với điện ảnh

Để trả lời câu hỏi tại sao hình tượng Vua Hùng vẫn vắng bóng trong nghệ thuật điện ảnh, cần nhìn nhận công bằng rằng khoảng trống này không hẳn do sự thiếu hụt ngân sách hay tài năng, mà xuất phát từ những thách thức, rào cản, khiến cho các nhà làm phim nhiều thế hệ phải chùn bước.

Thứ nhất là áp lực lớn từ một biểu tượng văn hóa tín ngưỡng quốc gia. Khác với các nhân vật lịch sử thông thường, các Vua Hùng trong tâm thức người Việt đã vượt khỏi khuôn khổ của một danh nhân để trở thành một khái niệm tín ngưỡng thiêng liêng. Khi một nhân vật được thần thánh hóa, mọi nỗ lực đời thường hóa để đưa lên màn ảnh đều trở thành một sự đánh cược đầy rủi ro. Một sự sáng tạo về ngoại hình, một biến tấu trong phục trang, hay đơn giản là một câu thoại đời thường của nhân vật cũng có thể kích hoạt làn sóng tranh luận, phản biện.

Các nhà làm phim đứng trước nỗi lo thể hiện chưa đúng về hình tượng thiêng liêng. Liệu có ai dám chắc chắn về một hình tượng Vua Hùng cụ thể mà không lo ngại sẽ chạm vào sự nhạy cảm của văn hóa truyền thống hay hoặc những ý kiến phản biện của dư luận. Chính tâm lý e ngại sáng tạo điện ảnh từ huyền sử đã khiến những nhà làm phim Việt Nam lâu nay chọn các giải pháp an toàn.

Thách thức thứ hai là khoảng trống dữ liệu khi điện ảnh thiếu điểm tựa tham chiếu. Làm phim lịch sử luôn cần tư liệu, nhưng tư liệu về thời đại Hùng Vương lại rơi vào tình trạng giàu hiện vật mà ít về văn bản, chủ yếu dựa vào nghiên cứu khảo cổ học, vào các truyền thuyết và huyền tích dân lưu truyền qua các thế hệ. Khảo cổ học cho chúng ta thấy sự rực rỡ của văn minh Đông Sơn qua trống đồng, qua cây kiếm, mũi tên, mảnh giáp hay các công cụ sản xuất bằng đồng..., nhưng tuyệt nhiên ít có những ghi chép cụ thể về nhân chủng học, về quy chế phục trang hoàng gia hay thiết chế quyền lực.

Các dữ liệu khảo cổ học và nhiều nguồn lịch sử cho thấy sự hiển hiện của thời đại các Vua Hùng, nhưng có thể mô tả như thế nào? Cung điện triều chính thời Lạc Việt ra sao? Mọi thứ đều không thật cụ thể và bảng lảng trong sương khói truyền thuyết. Điều này khác biệt hoàn toàn với các nền điện ảnh lớn trong khu vực.

Tại Trung Quốc hay Hàn Quốc, các hình tượng vua Tổ lập quốc đã được chuẩn hóa qua hàng trăm bộ phim điện ảnh và truyền hình, tạo nên một bộ nhớ hình ảnh tập thể cho khán giả. Ngược lại, điện ảnh Việt Nam hoàn toàn thiếu hệ hình mẫu này. Khi không có tiền lệ, những người làm phim sẽ phải lựa chọn, nghiên cứu rất nhiều trong sự chông chênh về dữ liệu lịch sử và dễ lạc lối giữa lằn ranh của sáng tạo và sự sai lệch.

Cuối cùng, bản chất hình tượng Vua Hùng là khái niệm cộng đồng, chứ không phải một tiểu sử cá nhân cụ thể, là danh xưng chung cho cả một vương triều kéo dài 18 đời, là biểu tượng của tính cộng đồng, của sự đoàn kết, gắn kết từ truyền thuyết Lạc Long Quân và Âu Cơ “trăm trứng nở trăm con”.

Trong khi đó, điện ảnh lại cần sự kịch tính, cần những xung đột và số phận riêng biệt. Rất khó để xây dựng một kịch bản theo lối tiểu sử nhân vật hấp dẫn khi nhân vật chính lại mang tính biểu tượng quá cao, thiếu đi những chi tiết đời tư cụ thể để khiến khán giả đồng cảm, tạo ra cảm xúc. Làm sao để kể chuyện về một vị vua mà không biến ngài thành một bức tượng biết đi, khô khan và giáo điều? Đó là bài toán hóc búa về mặt biên kịch.

Một lối đi riêng để bắt đầu

Chính trong bối cảnh thiếu điểm tựa, thừa áp lực đó, sự xuất hiện của bộ phim “Huyền tình Dạ Trạch” hứa hẹn mang đến một tín hiệu thú vị. Đạo diễn Tôn Văn dường như đã chọn một nước đi khôn ngoan để giải bài toán hóc búa mang tên lịch sử, thay vì cố gắng dựng lại chân dung Vua Hùng bằng lăng kính tiểu sử cá nhân, bộ phim chọn cách tái hiện thời đại Hùng Vương thông qua đời sống của cư dân Việt cổ.

Trong “Huyền tình Dạ Trạch”, Vua Hùng không bị đặt vào thế kẹt của một nhân vật trung tâm phải gánh vác toàn bộ đường dây kịch tính hay xung đột đời tư. Thay vào đó, Ngài được đặt ở vị trí cao hơn, như một biểu tượng của quyền lực tối thượng, một điểm tựa tinh thần bao trùm lên số phận của Tiên Dung và Chử Đồng Tử. Sự hiện diện của Vua Hùng không cần phải đo đếm bằng thời lượng xuất hiện trên màn hình, mà được cảm nhận qua trật tự xã hội, qua sự thần phục và lòng kính ngưỡng của người dân.

Đây là lối tiếp cận theo hướng huyền sử, văn hóa. Thay vì mạo hiểm với những hư cấu về dung mạo hay hành vi cụ thể của bậc quân vương, vốn là những điều dễ gây tranh cãi, bộ phim dồn lực vào việc phục dựng không gian sống Việt cổ. Khán giả được dẫn dắt vào thế giới của những nghi lễ, tín ngưỡng phồn thực, tập tục nhuộm răng, xăm mình và đời sống sông nước phóng khoáng của cư dân Lạc Việt. Chính cái không khí đẫm màu huyền thoại ấy sẽ làm nền tảng để gián tiếp gợi hình về thời đại Vua Hùng.

Cách tiếp cận này mang lại lợi ích kép, giúp nhà làm phim tránh được cái bẫy của việc áp đặt một chân dung cá nhân duy nhất cho biểu tượng quốc gia, giảm thiểu những va chạm không đáng có với tâm thức cộng đồng. Về mặt sáng tạo, nó mở rộng biên độ cho trí tưởng tượng bay bổng. Khi không bị trói buộc bởi những dữ kiện lịch sử khô khan, đạo diễn có quyền khai thác tối đa kho tàng văn hóa dân gian (folklore) để tạo nên một thế giới điện ảnh vừa lạ lẫm, vừa thân thuộc.

Để bảo đảm tính xác thực về văn hóa Đông Sơn và thời đại Hùng Vương, ekip thực hiện phim đã dành nhiều thời gian nghiên cứu hơn 20.000 hình ảnh, hiện vật khảo cổ từ các bảo tàng trong nước và ngoài nước, tổ chức nhiều buổi tọa đàm chuyên sâu, tham vấn ý kiến của các nhà sử học, khảo cổ học trong quá trình xây dựng kịch bản, tạo hình và bối cảnh.

Đạo diễn Tôn Văn

Cách làm của những nhà làm phim “Huyền tình Dạ Trạch” chứng minh rằng để bước vào ngôi đền thiêng của lịch sử, đôi khi không nhất thiết phải mở toang cánh cửa chính điện, mà còn có thể đi từ những con đường rợp bóng văn hóa, nơi sự tôn kính lịch sử vẫn được giữ gìn, nhưng không gian sáng tạo thì rộng mở hơn nhiều.

Sự thiếu vắng hình tượng Vua Hùng trên màn ảnh rộng suốt thời gian qua không đồng nghĩa với sự lãng quên. Trái lại, nó phản ánh một thái độ thận trọng cần thiết của những người làm nghệ thuật trước sức nặng của lịch sử và kỳ vọng của công chúng. Vua Hùng không vắng bóng vì chúng ta không nhớ, mà vì điện ảnh Việt vẫn đang miệt mài tìm kiếm một ngôn ngữ phù hợp để chuyển tải sự thiêng liêng ấy thành hình ảnh.

Tuy nhiên, sự thận trọng không nên trở thành nỗi lo ngại làm tê liệt sáng tạo. Bộ phim “Huyền tình Dạ Trạch” đã phát đi một tín hiệu lạc quan, một sự tiếp cận dè dặt, nhưng cần thiết, rằng điện ảnh Việt Nam hoàn toàn có thể bước vào vùng đất huyền sử nếu tìm được chiếc chìa khóa phù hợp, đó là sự thấu hiểu văn hóa và một cách tiếp cận tinh tế, khiêm cung.

Theo đạo diễn Tôn Văn, để bảo đảm tính xác thực về văn hóa Đông Sơn và thời đại Hùng Vương, ê-kip thực hiện phim đã dành nhiều thời gian nghiên cứu hơn 20.000 hình ảnh, hiện vật khảo cổ từ các bảo tàng trong nước và ngoài nước, tổ chức nhiều buổi tọa đàm chuyên sâu, tham vấn ý kiến của các nhà sử học, khảo cổ học trong quá trình xây dựng kịch bản, tạo hình và bối cảnh.

Bộ phim có thể chưa phải là câu trả lời hoàn hảo cho mọi kỳ vọng, nhưng là một sự khởi đầu đáng trân trọng. Nó cho thấy các nhà làm phim có thể kể câu chuyện về nguồn cội mà không cần chờ đợi một bộ dữ liệu lịch sử chuẩn xác tuyệt đối, bởi vì văn hóa và tâm thức dân gian chính là kho tư liệu sống động nhất. Chỉ có đặt những bước đi đầu tiên trên hành trình điện ảnh tìm về nguồn cội Việt cổ, chúng ta mới hy vọng tới ngày đến đích và phải bắt đầu từ bây giờ.