Trong đời sống văn chương đương đại, không hiếm người mang trải nghiệm nghề nghiệp đi vào thi ca. Song, trường hợp của nhà thơ Đặng Hiếu Dân lại là lối đi của người mang tâm hồn thi sĩ để soi chiếu vào đời sống, trong đó có nghề nghiệp.
Nhiều thế hệ học trò, đồng nghiệp vẫn quen gọi anh bằng cái tên gần gũi: thầy Dân. Cách gọi mộc mạc phù hợp chính dáng dấp, tính cách của một người thầy hiền lành, điềm đạm, luôn tạo cảm giác nhẹ nhõm trong giao tiếp.
Anh thường xuất hiện với nụ cười hiền, giọng nói từ tốn, phong thái giản dị của người gắn bó lâu năm với nghề dạy học. Có lẽ cũng bởi nét lặng lẽ ấy mà thơ anh thường thiên về những rung động mềm mại, khoảng lắng của ký ức và vẻ đẹp bình dị. Nhiều người nói, nhìn thầy Dân giữa sân ga, luôn có cảm giác anh đang mang theo một thế giới riêng đầy trầm tĩnh, sâu bền tựa nhịp chuyển động của những đoàn tàu năm tháng.
Là giảng viên, Thạc sĩ Kỹ thuật Cơ khí Động lực, hiện công tác và quản lý tại Phân hiệu Cao đẳng Đường sắt Đà Nẵng, anh sống giữa những đầu máy, đường ray, tín hiệu và những hành trình nối dài đất nước... Dẫu vậy, biên độ thơ anh không khép trong không gian ngành nghề. Từ những chuyến tàu, thơ mở ra quê hương, ký ức, tình yêu, lịch sử, bao thân phận con người và vẻ đẹp văn hóa của dải đất hình chữ S. Nghề nghiệp ở đây không đặt ra giới hạn cho cảm xúc mà trở thành lăng kính để người làm thơ nhìn sâu hơn vào đời sống và con người.
Ở Đặng Hiếu Dân, thơ về tàu đã vượt qua giới hạn đề tài, trở thành "mỹ học đường ray" và những con tàu hiện diện vừa như biểu tượng cho chuyển động, vừa chứa đựng ký ức, lịch sử và hành trình văn hóa dân tộc. Đó cũng bồi tụ giá trị khiến thơ anh vượt ra ngoài tính chất miêu tả phong cảnh đơn thuần để trở thành những tác phẩm giàu tính nhân văn, triết lý.
Hình tượng con tàu từng xuất hiện ở nhiều sáng tác xưa nay, biểu tượng cho khát vọng khám phá, phiêu lưu, xây dựng... và cả nỗi niềm chia ly, đoàn tụ. Trong thơ Đặng Hiếu Dân, con tàu thường mang sắc thái gần gũi mà vẫn đậm tính văn hóa bởi anh viết từ trải nghiệm sống của người yêu nghề, sống trong nghề.
Ngay những câu mở đầu "Chuyến tàu quê hương", không gian thi ca đã được kiến tạo bằng nhịp đi của đoàn tàu xuyên Việt: "Vi vu con tàu một sớm bình yên/Nhịp bánh lăn êm dọc miền đất nước" gợi ra đồng thời âm thanh, nhịp điệu và không gian. Khác với nhiều cây bút thường khai thác tàu như biểu tượng tốc độ, Đặng Hiếu Dân lại lựa chọn nhịp chậm.
Chính sự chậm ấy mở ra khả năng chiêm nghiệm. Qua ô cửa tàu, đất nước hiện lên như một bức tranh văn hóa liên hoàn: "Huế mờ sương, Hương Giang chảy mơ màng/ Trường Tiền ai qua tím vần thơ hoài cổ". Chỉ qua vài nét chấm phá, nhà thơ đã tái hiện được tinh thần của vùng miền. Cũng với thủ pháp ấy, khi tàu đi qua Hải Vân, thơ anh lại mở ra trường liên tưởng khác: "Hải Vân đây rồi mây gió ngẩn ngơ/ Lăng Cô mịn màng, Cầu Vòm khung cửa mở".
Một trong những đặc điểm nổi bật trong thơ Đặng Hiếu Dân là sự đan xen giữa không gian địa lý và không gian ký ức. Hành trình của đoàn tàu thực chất cũng là hành trình nội tâm của chủ thể trữ tình. Mỗi ga tàu, mỗi vùng đất đều trở thành điểm neo của cảm xúc.
Ở bài thơ "Cà-phê chiều sân ga", không gian Long Biên hiện lên đầy chất hoài niệm: "Long Biên níu lòng anh/Bằng mùa hương ngâu rộ". Không gian Hà Nội được gợi qua "mùa hương ngâu", chi tiết nhỏ mà giàu khả năng đánh thức ký ức thị giác và khứu giác. Đó chính là lối viết thiên về cảm giác hơn là tả thực. Ở đoạn sau, nhịp thơ chậm lại trong chuyển động của thời gian: "Con tàu chậm rời ga/Mặt trời tôi ánh lửa/Tiễn một ngày đi qua/Chân cầu con sóng vỡ". Dù có sắc thái cô đơn, riêng tư nhưng thơ anh không hề bi lụy.
Thơ Đặng Hiếu Dân thường mang tâm thức "trở về". Dù viết về đề tài nào và "con tàu thi ca" có di chuyển đến đâu thì điểm quy chiếu sau cuối vẫn là quê hương miền trung. Bài "Tàu về Mỹ Trạch yêu thương" là sáng tác tiêu biểu: "Tàu đưa em về quê anh/ Dòng sông trong xanh huyền thoại/ Câu hò khoan ngân ngân mãi/ Suốt đời thơ dại mang theo". Như vậy, con tàu trở thành phương tiện nối kết các thế hệ và ký ức tình yêu, gia đình, tạo nên không gian văn hóa bản địa rõ nét.
Bên cạnh chất trữ tình, thơ Đặng Hiếu Dân còn mang ý thức lịch sử khá rõ rệt. Điều này thể hiện tập trung trong những bài như "Bên Cầu Vòm-Cánh cổng thời gian: "Nối đất nước dặm dài hai thế kỷ/Sừng sững Cầu Vòm ghi dấu thời gian". Cây cầu trở thành chứng nhân của những biến thiên đất nước: "Dẫu bao phen chia Bắc cách Nam/Cũng nối lại những đôi tàu Thống Nhất". Đường sắt hiện lên bằng biểu tượng của sự thống nhất dân tộc, khát vọng đoàn viên sau chiến tranh. Chiều sâu lịch sử ấy khiến thơ Đặng Hiếu Dân có thêm chất sử thi tinh tế.
Điều thú vị là dù khai thác yếu tố lịch sử, thơ anh không sa vào diễn ngôn khô cứng. Đặng Hiếu Dân luôn giữ được chất mềm mại trong cảm xúc. Dường như điều đó xuất phát từ việc anh nhìn lịch sử bằng cái nhìn văn hóa chứ không phải bằng tư duy minh họa.
Ngoài thơ ca, Đặng Hiếu Dân còn có niềm đam mê chụp ảnh và yếu tố này có lẽ cũng ảnh hưởng đến cấu trúc hình ảnh trong thơ anh. Nhiều câu thơ mang tính tạo hình tựa những khuôn hình của điện ảnh, hội họa. Ở bài "Xuân về ga nhỏ Hải Vân", hình ảnh được tổ chức bằng những mảng màu và ánh sáng: "Cành mai đơm nụ hé chờ ban mai"; "Một sân ga một vàng phai góc trời". Gam vàng của hoa mai, màu sương núi và ánh sáng ban mai hòa quyện thành một bố cục thị giác giàu chất hội họa.
Hay ở bài "Huyền thoại chuyến tàu đêm", chất điện ảnh càng rõ hơn: "Bánh xe rùng mình ngược phía thời gian/Nghiến lên thanh ray những vòng quá khứ". Đó là hình ảnh giàu tính tượng trưng, chuyển động vật lý của đoàn tàu được chuyển hóa thành chuyển động thời gian. "Những vòng quá khứ" khiến thanh ray như trở thành đường dẫn vào ký ức lịch sử. Câu thơ vừa có âm thanh, vừa có chiều sâu triết lý. Cũng trong bài thơ này, Đặng Hiếu Dân cho thấy khả năng kết hợp giữa huyền thoại và hiện thực: "Tàu trôi trong đêm, đêm của đại ngàn/LangBiang, LangBiang huyền thoại", đưa con tàu đi qua cả không gian lẫn thời gian văn hóa.
Con đường văn chương của Đặng Hiếu Dân không chú trọng ở số lượng tác phẩm hay những giải thưởng mà chính là cách anh gìn giữ vẻ đẹp đời sống, ngành nghề bằng thơ ca. Giữa bối cảnh đời sống hiện đại, công việc đôi khi cũng được đặt vào góc độ kinh tế, dịch chuyển, đổi thay... Nhưng thơ anh nhắc người đọc nhớ về phía sau những đoàn tàu là cả đời sống văn hóa, ký ức nhiều thế hệ. Những ga nhỏ, những cây cầu, tiếng còi tàu, nhịp ray, mùa mai vàng Hải Vân hay khúc quanh Lăng Cô… qua thơ đã trở thành những "tọa độ văn hóa".
Có lẽ chính nghề dạy học đã giúp thơ Đặng Hiếu Dân giữ được sự điềm đạm, chân thành. Anh không chạy theo cách tân cực đoan hay phô diễn kỹ thuật ngôn ngữ. Thơ anh thiên về cảm xúc tự nhiên, giàu nhạc tính và khả năng gợi mở. Đó là khoảng trời thi ca tránh ồn ào, có độ ngân trong, vang xa.
Hành trình sáng tạo của Đặng Hiếu Dân, con tàu, những chuyến đi... là đề tài mang tính định mệnh nghệ thuật. Những chuyến tàu đi qua miền trung nắng gió, qua đèo Hải Vân, qua sân ga Long Biên hay về Mỹ Trạch quê nhà… cuối cùng đều hội tụ thành hành trình lớn hơn, đó là khám phá, cảm nhận sâu hơn về vẻ đẹp của quê hương, đất nước, con người Việt Nam. Giữa nhịp bánh tàu lăn dọc chiều dài đất nước ấy, người thầy mang tâm hồn thi sĩ vẫn lặng lẽ viết, chụp ảnh, lặng lẽ giữ lại cho đời những khoảnh khắc đẹp của đường ray và ký ức.
Ngoài mạch cảm hứng về đường sắt, thơ Đặng Hiếu Dân đa dạng về đề tài và dù ở đề tài nào, thơ anh vẫn giữ đặc điểm xuyên suốt đó là nét mềm mại trong cảm xúc, nhịp điệu chậm rãi giàu dư âm và cái nhìn nâng niu đối với vẻ đẹp bình dị của đời sống. Bởi lẽ đó, thơ anh luôn tạo ra được sự đồng cảm và phía sau những vần thơ luôn chân dung một người thầy lặng lẽ, bền bỉ giữ cho mình niềm rung động trước vẻ đẹp của cuộc đời tựa cách những đoàn tàu âm thầm đi qua năm tháng, nối dài mọi hành trình yêu thương, gìn giữ.
