Việt Nam khẳng định vai trò trung tâm của con người trong tiến trình phát triển bền vững

Khẳng định trên được ông Matt Jackson, Trưởng đại diện UNFPA tại Việt Nam trao đổi nhanh với phóng viên Báo Nhân Dân bên lề lễ mít-tinh hưởng ứng Ngày Dân số thế giới 11/7/2026 diễn ra sáng 10/7 tại Hưng Yên.

Phóng viên: Là Trưởng đại diện của UNFPA tại Việt Nam, ông nhận định gì về những thách thức ở cấp độ toàn cầu đối với công tác dân số nói chung và của Việt Nam nói riêng hiện nay?

Ông Matt Jackson: Thế giới đang đối mặt với nhiều biến động sâu sắc về kinh tế, xã hội, môi trường, khoa học công nghệ và nhân khẩu học. Những thay đổi đó vừa tạo ra cơ hội phát triển mới, vừa đặt ra không ít thách thức đối với mỗi quốc gia.

Theo Báo cáo Thanh niên thế giới 2026 của Liên hợp quốc, thế giới hiện đang có số lượng người trẻ lớn nhất trong lịch sử. Năm 2026, trong tổng dân số thế giới hơn 8,2 tỷ người, có 1,3 tỷ người ở độ tuổi từ 15 đến 24. Trong số này, gần 760 triệu người sống ở các quốc gia được xếp vào nhóm thu nhập thấp và trung bình thấp.

Trên toàn cầu, tỷ lệ thanh niên 15-24 tuổi trong tổng dân số đã giảm từ 17,8% (năm 2000) xuống 15,6% (năm 2025) và dự báo xuống mức 13,3% năm 2050. Một số nước, vùng lãnh thổ dự báo năm 2050, tỷ lệ này nhóm dân số 15-24 tuổi giảm rất thấp như Trung Quốc 6,5% (Hồng Kông 4,6%, Đài Loan 6,6%); Hàn Quốc 6,4%, Nhật Bản 8,1%.

Cũng theo thống kê, gần một trong 5 phụ nữ từ 20 đến 24 tuổi đã kết hôn hoặc sống chung trước 18 tuổi, gấp sáu lần tỷ lệ tương ứng ở nam giới. Mỗi năm, gần 1 trong 10 phụ nữ và trẻ em gái từ 15-19 tuổi sinh con ở các quốc gia thu nhập thấp. Trong đó, tại các nước thu nhập thấp và trung bình, cứ 4 phụ nữ từ 15 đến 24 tuổi thì có 1 người tử vong trong hoặc sau khi mang thai và sinh con. Trên toàn cầu, mỗi ngày có hơn 1 triệu ca nhiễm bệnh lây truyền qua đường tình dục mới, với tỷ lệ mắc bệnh cao ở giới trẻ.

Với Việt Nam, trong 30 năm qua, các bạn đã nỗ lực giải quyết tình trạng bất bình đẳng và thu hẹp khoảng cách về thực trạng kinh tế-xã hội giữa các vùng cũng như các nhóm dân cư. Chỉ số phát triển con người được cải thiện đáng kể và đạt mức trung bình so với các nước trên thế giới, thể hiện rõ nhất là tình trạng suy dinh dưỡng, tử vong bà mẹ, tử vong trẻ em giảm mạnh.

Những thành tựu mà công tác dân số Việt Nam đạt được tác động to lớn và tích cực đến tăng trưởng kinh tế, nâng cao bình đẳng giới, tiến bộ xã hội và bảo vệ tài nguyên, môi trường; cải thiện chất lượng cuộc sống, hạnh phúc của từng người dân, từng gia đình, đóng góp vào sự phát triển bền vững của đất nước; góp phần thực hiện thắng lợi các Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ trước đây và tiến tới thực hiện thành công Mục tiêu Phát triển Bền vững của Việt Nam (VSDGs).

Tuy nhiên, Việt Nam đang đối diện với những thách thức ảnh hưởng đến phát triển bền vững của đất nước. Xu hướng mức sinh xuống thấp, nếu kéo dài sẽ tác động trực tiếp, sâu sắc tới quy mô, cơ cấu dân số và để lại nhiều hệ lụy như thiếu hụt lực lượng lao động, suy giảm quy mô dân số, đẩy nhanh tốc độ già hóa dân số, gia tăng các dòng di cư.

Tỷ số giới tính khi sinh luôn ở mức cao trong nhiều năm nay, vượt ngưỡng cân bằng tự nhiên (104-106 bé trai/100 bé gái). Điều đó sẽ dẫn tới nguy cơ phá vỡ cấu trúc gia đình, một bộ phận nam giới trẻ sẽ phải kết hôn muộn, không có khả năng kết hôn, gia tăng tình trạng buôn bán phụ nữ, trẻ em gái, mại dâm, bạo hành giới, tội phạm xuyên quốc gia...

Mang thai và sinh con ở phụ nữ tuổi chưa thành niên tăng và ở mức cao ; tỷ lệ tảo hôn vùng đồng bào dân tộc thiểu số tuy giảm nhưng vẫn ở mức 15% (2023), chưa chấm dứt tình trạng hôn nhân cận huyết; chiều cao của thanh niên Việt Nam đã cải thiện nhưng vẫn tăng chậm và chưa đáp ứng kỳ vọng. Những tồn tại, hạn chế nêu trên sẽ ảnh hưởng nhiều đến chất lượng nguồn nhân lực trong tương lai để xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Phóng viên: Ông đánh giá gì về bức tranh dân số và công tác dân số của Việt Nam hiện nay?

Ông Matt Jackson: Gần đây, công tác dân số tiếp tục ghi nhận nhiều dấu ấn quan trọng trong quá trình hoàn thiện thể chế và chính sách. Quốc hội khóa XV thông qua Luật Dân số và phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035. Đồng thời, Nghị định và các thông tư hướng dẫn thi hành Luật Dân số; các Quyết định phê duyệt Chương trình, kế hoạch, đề án được phê duyệt triển khai đồng bộ, thống nhất trong hệ thống pháp luật, kịp thời và hiệu quả trên phạm vi cả nước.

Việt Nam vừa đạt dấu mốc quy mô dân số 100 triệu dân. Và năm ngoái, Chính phủ Việt Nam đã thông qua Luật Dân số. Đây là một bước tiến lớn trong việc chuyển dịch từ chính sách kế hoạch hóa gia đình sang dân số và phát triển, thực sự đặt người dân - từng cá nhân - vào trung tâm của mọi chính sách. Điều này vô cùng quan trọng. Qua các cuộc khảo sát và dữ liệu dân số, chúng ta biết rằng các chính sách khuyến sinh đơn thuần không mang lại hiệu quả. Nhưng khi chúng ta đặt nhu cầu và quyền lựa chọn của từng cá nhân vào trung tâm của các chính sách, đó là lúc các cá nhân, các cặp vợ chồng, các gia đình và toàn xã hội có thể phát triển thịnh vượng.

Phóng viên: Vậy ông đánh giá như thế nào về những thành tựu trong công tác dân số của Việt Nam thời gian qua?

Ông Matt Jackson: Hiện tại, Việt Nam đang sở hữu lực lượng thanh niên lớn nhất trong lịch sử với khoảng 21 triệu người. Thế nhưng, cấu trúc nhân khẩu học của Việt Nam cũng đang thay đổi. Sự dịch chuyển nhân khẩu học mà chúng ta thấy ở Việt Nam đang hướng tới tốc độ già hóa dân số rất nhanh. Chúng ta biết rằng đến năm 2034, Việt Nam sẽ bước vào thời kỳ "dân số già", khi có hơn 20% dân số ở độ tuổi hơn 60. Sự dịch chuyển này đòi hỏi chúng ta phải nhận thức rõ ràng và có kế hoạch ứng phó, nhất là trong việc chuẩn bị các chính sách để xây dựng hệ thống chăm sóc người cao tuổi.

Chúng ta cần có một nền kinh tế chăm sóc mang lại lợi ích cho người cao tuổi. "Kinh tế bạc" (Silver economy) cũng là lĩnh vực đang được nhiều người thảo luận, nơi người cao tuổi vừa được đáp ứng nhu cầu của mình, vừa có thể tiếp tục cống hiến cho xã hội. Chúng ta biết rằng trong 10 năm cuối đời của người dân Việt Nam, gánh nặng bệnh tật có xu hướng gia tăng. Dù vậy, chúng ta vẫn đang có một thế hệ trẻ rất lớn, và đây là một lợi thế cực kỳ quan trọng. Do đó, cần phải nhìn xa hơn vào những mong muốn và nhu cầu của giới trẻ. Họ muốn lập gia đình, muốn tìm bạn đời, nhưng họ đang phải đối mặt với nhiều rào cản: chi phí nhà ở và chăm sóc trẻ em đắt đỏ, công việc bấp bênh. Đây là những vấn đề cốt lõi cần giải quyết để họ có thể tự tin xây dựng tổ ấm, đồng thời tham gia hiệu quả vào lực lượng lao động và thị trường lao động.

Phóng viên: Ông có thể chia sẻ một vài đề xuất dành cho giới trẻ Việt Nam liên quan vấn đề dân số không?

Ông Matt Jackson: Thông điệp của tôi gửi tới các bạn trẻ Việt Nam là: Chúng tôi luôn lắng nghe các bạn. Chúng tôi thấu hiểu và nhìn thấy những rào cản, thách thức mà các bạn đang phải đối mặt. Tôi khuyến khích các bạn trẻ tiếp tục tham gia tích cực vào các hoạt động xã hội, cất cao tiếng nói của mình và trở thành một phần trong các quyết định có ảnh hưởng đến chính tương lai của các bạn.

Đây cũng là thông điệp tôi muốn gửi tới các nhà hoạch định chính sách. Họ cần tạo điều kiện cho thanh niên tham gia các quyết định liên quan giới trẻ. Chúng ta cần đặt người trẻ vào trung tâm của tất cả các chính sách dân số để xây dựng các hệ thống, cấu trúc đáp ứng một cách thực chất nhu cầu của họ; từ đó giúp họ tiếp cận những cơ hội hằng mong muốn và đóng góp vào nền kinh tế cũng như tương lai đầy triển vọng của Việt Nam.

Phóng viên: Có một thực tế là, Việt Nam cũng sẽ phải đối mặt với tình trạng già hóa dân số. Với những kinh nghiệm của ông trước đây, Việt Nam nên làm gì để giải quyết bài toán này?

Ông Matt Jackson: Đúng vậy, Việt Nam đang có tốc độ già hóa dân số rất nhanh. Đến năm 2034, 20% dân số sẽ hơn 60 tuổi, nghĩa là chúng ta sẽ trở thành một quốc gia có dân số già. Việc chuẩn bị cho kịch bản này là vô cùng cấp bách và chúng ta phải hành động ngay từ bây giờ.

Trọng tâm của công tác chuẩn bị này sẽ nằm ở nền kinh tế chăm sóc và hệ thống y tế dành cho người cao tuổi. Hiện nay, hơn 90% người cao tuổi đang được chăm sóc tại gia đình. Dù luôn tràn ngập tình yêu thương, nhưng phần lớn các thành viên trong gia đình lại không được đào tạo chuyên môn để chăm sóc một người lớn tuổi có những nhu cầu đặc biệt, nhất là khi họ phải đối mặt với tình trạng sức khỏe suy giảm hoặc bệnh tật ngày một nhiều. Chúng ta biết rằng tuổi thọ trung bình của người dân Việt Nam hiện nay đã đạt mức hơn 74 tuổi, đó là một tín hiệu đáng mừng. Tuy nhiên, trong 10 năm cuối đời (từ 64 đến 74 tuổi), trung bình mỗi người cao tuổi phải chịu đựng khoảng 3 loại bệnh tật. Đó có thể là khuyết tật, sức khỏe yếu hoặc các tình trạng bệnh lý cần điều trị thường xuyên.

Vì vậy, việc phát triển các dịch vụ chăm sóc chuyên sâu - dù là chăm sóc tại cộng đồng hay tại các cơ sở tập trung như viện dưỡng lão chính quy - sẽ mang lại lợi ích lớn cho cả người cao tuổi lẫn gia đình họ, vì người thân của họ sẽ nhận được sự hỗ trợ y tế cần thiết. Nhìn rộng hơn, điều này còn thúc đẩy nền kinh tế. Ở nhiều quốc gia, nền kinh tế chăm sóc và hệ thống dịch vụ dành cho người cao tuổi đang là một ngành dịch vụ mang lại nguồn lợi nhuận lớn, đóng góp một phần đáng kể vào nền kinh tế, nhất là kinh tế của các địa phương và tỉnh thành.

Phóng viên: Ông có nghĩ rằng đây là một chiến lược mang tính dài hạn để Việt Nam đầu tư vào sự phát triển dân số không?

Ông Matt Jackson: Khi bàn về sự dịch chuyển nhân khẩu học, chúng ta thường chỉ tập trung vào các con số: quy mô dân số lớn thế nào, xu hướng thay đổi ra sao. Nhưng điều thực sự quan trọng là phải đặt con người vào vị trí trung tâm. Nghĩa là phải hiểu được người dân muốn gì, hiểu được thế hệ trẻ đang cảm nhận như thế nào về cuộc sống của họ.

Theo cuộc khảo sát mới nhất mà UNFPA vừa công bố tuần này, giới trẻ hiện nay rất lạc quan. Họ đặt kỳ vọng cao vào tương lai, sở hữu nhiều năng lượng, ý tưởng và nguồn cảm hứng sáng tạo. Nhưng họ cũng nhận thức rất rõ về những rào cản có thể ngăn họ đạt được mục tiêu của mình. Chúng ta biết rằng người trẻ vẫn mong muốn có trung bình hai con, muốn ổn định cuộc sống, tìm bạn đời và đại đa số họ vẫn tin tưởng vào giá trị của hôn nhân. Dù vậy, những rào cản họ đang gặp phải là sự bấp bênh trong công việc, chi phí nhà ở, áp lực chăm sóc con cái đắt đỏ, và cả việc khó tiếp cận các phương pháp điều trị hiếm muộn do chi phí quá cao. Đây đều là những nỗi lo thực tế mà người trẻ đã chia sẻ với chúng tôi.

Do đó, việc thấu hiểu sâu sắc và xóa bỏ các rào cản này thông qua các chính sách phù hợp chính là giải pháp tối ưu để hỗ trợ giới trẻ và bảo đảm tương lai bền vững cho họ.

Phóng viên: Theo ông, Việt Nam cần có những ứng phó cụ thể như thế nào để bảo đảm công tác dân số thực sự bền vững, hiệu quả?

Ông Matt Jackson: UNFPA mang đến những chuyên môn chuyên sâu về động thái dân số, quyền sinh sản, khả năng thích ứng nhân khẩu học và dữ liệu, giúp Việt Nam ứng phó với sự thay đổi dân số theo hướng tôn trọng quyền con người, thúc đẩy bình đẳng giới và không để ai bị bỏ lại phía sau.

Bên cạnh đó, các tổ chức Liên hợp quốc tại Việt Nam đóng góp chuyên môn bổ trợ lẫn nhau trong các lĩnh vực giáo dục, việc làm bền vững, y tế, an sinh xã hội và đổi mới sáng tạo, nhằm bảo đảm sự hỗ trợ của chúng tôi dành cho giới trẻ mang tính kết nối, dựa trên quyền và dựa vào các bằng chứng khoa học.

Cam kết của chúng tôi rất đơn giản: hỗ trợ các chính sách được xây dựng dựa trên bằng chứng thực tế và dựa trên chính tiếng nói của người trẻ; các chính sách có trách nhiệm giới và thúc đẩy tiến trình thực hiện các Mục tiêu Phát triển Bền vững của Việt Nam. "Không để ai bị bỏ lại phía sau" đồng nghĩa với việc trước hết phải tiếp cận được những đối tượng ở xa cơ hội nhất - trong đó có thanh niên ở vùng sâu vùng xa, thanh niên dân tộc thiểu số, thanh niên khuyết tật, thanh niên trong cộng đồng LGBT và lao động trẻ di cư.

Liên hợp quốc, Quỹ Dân số Liên hợp quốc và các tổ chức quốc tế chúng tôi khẳng định cam kết tiếp tục đồng hành, hỗ trợ Việt Nam về kỹ thuật, tài chính và chia sẻ kinh nghiệm quốc tế trong quá trình triển khai Luật Dân số và ứng phó với các thách thức dân số trong giai đoạn mới.

Phóng viên: Trân trọng cảm ơn ông!