Vì sao người trẻ ngày càng kết hôn muộn?

Theo đuổi sự nghiệp, chịu nhiều áp lực về kinh tế trong mua nhà, nuôi con cùng sự thay đổi trong giá trị sống đang khiến nhiều người trẻ lựa chọn trì hoãn hôn nhân. Xu hướng này không chỉ làm thay đổi cấu trúc gia đình mà còn đặt ra thách thức lớn đối với mức sinh, tạo ra những hệ lụy cho tương lai dân số Việt Nam.

Thứ Sáu, ngày 02/01/2026 - 07:00

Lấy máu gót chân sàng lọc cho trẻ sơ sinh tại Trung tâm Sàng lọc-Chẩn đoán trước sinh và Sơ sinh, Bệnh viện Trường đại học Y Dược Huế.

Người trẻ "trì hoãn" lập gia đình vì đâu?

Quan niệm “kết hôn để ổn định” đang dần được thay thế bằng tư duy “chỉ kết hôn khi tìm được người phù hợp”.

Xu hướng kết hôn muộn được thể hiện rõ nét là tuổi kết hôn trung bình lần đầu (SMAM) của Việt Nam tăng nhanh trong những năm gần đây: trong 20 năm (1999-2019) SMAM chỉ tăng 1,1 tuổi từ 24,1 tuổi lên 25,2 tuổi, thì chỉ 5 năm (2019-2024) đã tăng 2,1 tuổi từ 25,2 tuổi lên 27,3 tuổi. SMAM (năm 2024) của nam là 29,4 tuổi và nữ là 25,2 tuổi, hai khu vực SMAM của nam hơn 30 tuổi là Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long, SMAM của nữ cũng cao hơn các khu vực khác.

Hai khu vực này có mức sinh rất thấp so với cả nước. SMAM khu vực thành thị cao hơn nông thôn, những người có trình độ học vấn càng cao thì SMAM của họ có xu hướng cao hơn.

Bác sĩ Mai Trung Sơn, Cục Dân số (Bộ Y tế) phân tích, những thay đổi trong quan niệm về hôn nhân của người trẻ hiện nay chịu tác động mạnh mẽ từ các yếu tố kinh tế-xã hội. Tăng trưởng kinh tế và quá trình đô thị hóa nhanh đã mở ra nhiều cơ hội học tập, việc làm, giúp thanh niên độc lập và tự chủ hơn. Bình đẳng giới trong giáo dục và thị trường lao động khiến phụ nữ không còn phụ thuộc kinh tế vào hôn nhân như trước.

Việc khuyến khích người trẻ kết hôn trước 30 tuổi giúp tăng khả năng sinh con khỏe mạnh.

Cùng với đó, giá nhà đất cao, chi phí sinh hoạt và nuôi con lớn khiến nhiều người trẻ trì hoãn hoặc cân nhắc kỹ trước khi lập gia đình. Trong khi đó, sự phát triển của kinh tế tri thức và môi trường đô thị cũng nuôi dưỡng xu hướng cá nhân hóa – đề cao tự do, trải nghiệm và quyền lựa chọn. Tất cả những yếu tố này đang định hình một thế hệ mới coi hôn nhân là lựa chọn có điều kiện, chứ không phải nghĩa vụ bắt buộc.

Chuyên gia này cảnh báo nguy cơ, kết hôn muộn sẽ dẫn đến sinh con muộn, sinh ít con, thậm không sinh con làm cho mức sinh giảm thấp. Nếu mức sinh tiếp tục giảm, Việt Nam có nguy cơ đối mặt với những hệ lụy như thiếu hụt lực lượng lao động: Số người được sinh ra ngày càng ít đi, dân số trong độ tuổi lao động càng bị thu hẹp, dẫn tới thiếu hụt lao động và suy giảm tăng trưởng kinh tế (điển hình là Nhật Bản, Hàn Quốc).

Theo Dự báo Dân số Việt Nam giai đoạn 2019-2069 của Tổng cục Thống kê, vào năm 2039, Việt Nam sẽ kết thúc thời kỳ dân số vàng, sau đó tỷ trọng dân số trong độ tuổi lao động (15-64 tuổi) giảm dần và năm 2042 quy mô dân số trong độ tuổi lao động đạt đỉnh với 72,8 triệu.

Mức sinh giảm thấp sẽ đẩy nhanh tốc độ già hóa dân số. Trong khi đó, theo dự báo, Việt Nam bắt đầu thời kỳ dân số già từ năm 2036. Từ năm 2056, Việt Nam sẽ có cơ cấu dân số siêu già, tương tự như Nhật Bản, Hàn Quốc hiện nay.

Khi mức sinh thấp kéo dài không đủ sản sinh ra những đoàn hệ thay thế cha mẹ trong một thời gian dài đã tác động trực tiếp đến tỷ lệ gia tăng dân số tự nhiên và làm cho quy mô dân số suy giảm, dẫn tới dư thừa hạ tầng xã hội đã đầu tư (nhà ở, trường học, cơ sở y tế, giao thông…), gây lãng phí xã hội rất lớn.

Theo dự báo trong nước và dự báo của Liên hợp quốc, trong trường hợp mức sinh giảm mạnh thì sau năm 2054, dân số Việt Nam sẽ bắt đầu tăng trưởng âm và mức giảm dân số ngày càng lớn. Dự báo của Tổng cục Thống kê cho thấy, giai đoạn 2054-2069, bình quân mỗi năm dân số giảm 0,04% đến 0,18%, tương đương giảm bình quân 200 nghìn người/năm.

Do mức sinh thấp, lực lượng lao động thiếu hụt tác động đến các chính sách di cư làm tăng các dòng di cư, thu hút lao động nhập cư.

Theo khuyến cáo của ngành y tế, phụ nữ nên sinh con trước 35 tuổi, phụ nữ sinh sau 35 tuổi có nguy cơ cao gặp phải các vấn đề như sảy thai, biến chứng thai kỳ, dị tật bẩm sinh và đột biến gen. Đây là những rủi ro ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của mẹ và sự phát triển toàn diện của trẻ.

Việc khuyến khích người trẻ kết hôn trước 30 tuổi không chỉ giúp tăng khả năng sinh con khỏe mạnh mà còn tạo điều kiện thuận lợi để xây dựng gia đình hạnh phúc, ổn định và đóng góp tích cực cho xã hội.

Nhiều chính sách thúc đẩy người trẻ kết hôn sớm

Trước thực trạng mức sinh đang có xu hướng giảm thấp, hệ lụy trên do mức sinh thấp tác động trực tiếp đến phát triển bền vững của đất nước, các nhiệm vụ, giải pháp khuyến khích nam, nữ kết hôn trước 30 tuổi để sinh ra những đứa con khỏe mạnh, không đẻ ít con, đáp ứng yêu cầu phát triển dân số được đặc biệt quan tâm.

Việt Nam đã triển khai các hoạt động hỗ trợ tư vấn, cung cấp dịch vụ hôn nhân và gia đình như tổ chức triển khai các hoạt động hỗ trợ nam, nữ thanh niên kết bạn; tổ chức các chiến dịch truyền thông khuyến khích nam, nữ kết hôn trước 30 tuổi; tư vấn sức khỏe trước khi kết hôn.

z7388859591080-5349d5e90dd9082ad15a9c9b3e020470-6775.jpg — Bác sĩ Mai Trung Sơn, Cục Dân số (Bộ Y tế).

Về hỗ trợ phụ nữ khi mang thai, sinh con, Luật Dân số đã có những chính sách rất quan trọng như tăng thời gian nghỉ thai sản khi sinh con thứ hai; hỗ trợ tài chính khi sinh con; ưu tiên mua hoặc thuê nhà ở xã hội...

Trong quá trình xây dựng Chương trình mục tiêu quốc gia chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035, các biện pháp đang được đề xuất như hỗ trợ nam nữ kết hôn trước 30 tuổi và sớm sinh con; hỗ trợ phụ nữ mang thai và sinh con; can thiệp, dự phòng vô sinh và hỗ trợ sinh sản.

Trong đó, khi triển khai thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển, hệ thống y tế-dân số sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao sức khỏe sinh sản, hỗ trợ tạo điều kiện và môi trường thuận tiện cho phụ nữ sinh và nuôi dạy con tốt.

Như vậy, Việt Nam đã có chính sách thay đổi, mạnh hơn, toàn diện hơn nhằm ứng phó với những thách thức từ thực tiễn cuộc sống. Luật Dân số và Chương trình mục tiêu Quốc gia chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035 tạo môi trường chính sách ổn định, dài hạn để thực hiện.

Chuyên gia này nhận định, Việt Nam vẫn có nhiều triển vọng tích cực trong việc duy trì giá trị hôn nhân và định hướng thế hệ trẻ. Điều quan trọng là chúng ta phải tạo được môi trường để người trẻ thấy kết hôn và xây dựng gia đình là một lựa chọn đáng giá - vừa hạnh phúc, vừa an toàn, vừa có điều kiện phát triển bản thân.

Khi chính sách hỗ trợ sinh con, chăm sóc trẻ nhỏ, nhà ở, việc làm được thực hiện đồng bộ, cùng với truyền thông tích cực về giá trị gia đình hiện đại, xu hướng sống độc thân có thể được làm chậm lại. Dù khó đảo ngược hoàn toàn, nhưng Việt Nam hoàn toàn có thể giữ được nền tảng gia đình bền vững, phù hợp với thời đại mới.

THIÊN LAM