Không có loại thuốc lá nào là an toàn cho sức khỏe

Ngày 21/10, tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan trình bày tờ trình về Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Các chuyên gia y tế cho rằng: Việc sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá là cơ hội để tăng cường các biện pháp phòng, chống tác hại của thuốc lá hiện có, đồng thời đưa vào áp dụng thêm các biện pháp dựa trên bằng chứng nhằm giảm tiêu thụ thuốc lá, qua đó tiếp tục phát huy những thành tựu rất đáng kể mà Việt Nam đã đạt được trong lĩnh vực này trong những năm gần đây.

Theo các báo cáo từ Tổ chức Giám sát ngành công nghiệp thuốc lá toàn cầu (STOP), không chỉ dừng lại ở thuốc lá điếu, nhiều năm gần đây, các tập đoàn đa quốc gia đã và đang tích cực mở rộng hệ sinh thái các sản phẩm nicotine. Họ khai thác tối đa tâm lý tò mò, thích thể hiện bản thân, khẳng định phong cách và chuộng công nghệ của thanh thiếu niên thông qua ngụy trang bằng kiểu dáng hiện đại. Các thiết bị được tạo hình như thiết bị USB, thỏi son, hộp kẹo hay túi ngậm nhỏ đặt dưới môi. Các chất gây nghiện cũng "bọc đường" bằng hương vị từ trái cây, kẹo ngọt đến trà sữa, bạc hà… được thêm vào nhằm che giấu vị đắng khó chịu nguyên bản của nicotine. Mùi hương dễ chịu đánh lừa giác quan, làm suy giảm nhận thức về rủi ro và biến một chất gây nghiện độc hại trở nên thân thuộc, vô hại.

Mặt khác, với sự phát triển như vũ bão của công nghệ, các sản phẩm gây nghiện xuất hiện dày đặc trên các nền tảng mạng xã hội như TikTok, Facebook, Instagram thông qua hình thức review (đánh giá sản phẩm/chia sẻ trải nghiệm sử dụng) hoặc unboxing (khui/đập hộp sản phẩm) của các KOC/KOL (người tiêu dùng có ảnh hưởng). Việc tiếp thị biến tướng và kinh doanh trực tuyến giúp sản phẩm tiếp cận trực tiếp từng thanh thiếu niên, từng bước "bình thường hóa" hành vi sử dụng nicotine trong môi trường học đường.

Tổ chức Y tế thế giới (WHO) khẳng định: Mọi hình thức sử dụng thuốc lá và nicotine đều có hại và không có loại thuốc lá nào là an toàn. Dù khác nhau về cơ chế hoạt động, thành phần hay mức độ phơi nhiễm hóa chất, các sản phẩm này đều chứa đựng nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng.

Sử dụng thuốc lá tiếp tục là một trong những thách thức nghiêm trọng nhất đối với sức khỏe công cộng tại nhiều quốc gia, đặc biệt là các nước đang phát triển. Theo Báo cáo xu hướng toàn cầu của WHO năm 2024, thuốc lá gây ra hơn 8 triệu ca tử vong mỗi năm, trong đó có khoảng 1,6 triệu người không hút thuốc nhưng tử vong do hít phải khói thuốc thụ động.

Theo kết quả từ nghiên cứu Gánh nặng bệnh tật toàn cầu năm 2021 của WHO, ước tính Việt Nam có hơn 84.500 ca tử vong do hút thuốc lá chủ động và 18.800 ca tử vong do hút thuốc thụ động. Năm 2024 ước tính chi phí y tế và kinh tế hằng năm do thuốc lá gây ra ở Việt Nam lên tới 108.700 tỷ đồng, tương đương 1,14% GDP. Ngoài ra, chi phí ô nhiễm môi trường do thuốc lá (phá rừng, rác thải nhựa, ô nhiễm nước biển...) ước tính là 99.000 tỷ đồng/năm (tương đương 1,04% GDP). Tổng cộng, thuốc lá "đốt" hơn 2% GDP mỗi năm, tạo gánh nặng kép lên y tế và môi trường.

Trong đó, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng ngày càng “lộ rõ” những mối nguy đối với sức khỏe. Nicotine trong thuốc lá điện tử gây nghiện mạnh và các tác hại cấp tính như tăng nhịp tim, tăng huyết áp và thậm chí là đổ mồ hôi, buồn nôn và tiêu chảy trong những trường hợp nghiêm trọng. Thuốc lá điện tử cũng chứa các chất độc hại như aceton, acrolein, acet-aldehyde, formaldehyde, các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi, hydrocacbon thơm đa vòng, nitrosamine, và kim loại (nồng độ chì, crom, niken và fomandehit được tìm thấy trong một số khói của một số sản phẩm thuốc lá điện tử ở mức bằng và cao hơn thuốc lá điếu thông thường).

Thuốc lá điện tử và một số loại thuốc lá nung nóng mới phát sinh, có sử dụng nhiều hương liệu, hóa chất không phải là từ nguyên liệu lá thuốc lá điếu thông thường. Nguyên liệu phối trộn nhiều loại thành phần khác nhau nên có thể bị lợi dụng để sử dụng ma túy.

Một sản phẩm cũng cần quan tâm đó là túi ngậm nicotine, một sản phẩm chứa chất dạng bột bao gồm nicotine tự nhiên hoặc tổng hợp, các chất tạo hương và một số thành phần khác, thường gồm: chất tạo ngọt, các acid hữu cơ, chất giữ ẩm, các chất tạo cảm giác mát lạnh. Những tác hại đáng chú ý gồm: gây nghiện nicotine, gây tổn thương niêm mạc miệng, ảnh hưởng đến hệ tim mạch, ảnh hưởng đến sự phát triển não bộ ở thanh thiếu niên, nguy cơ gây ngộ độc nicotine…

Đáng chú ý, túi ngậm nicotine thường có kích thước nhỏ, dễ che giấu, được thiết kế với bao bì bắt mắt và nhiều hương vị hấp dẫn, khiến thanh thiếu niên dễ tò mò, thử sử dụng và hình thành thói quen lệ thuộc nicotine. Sự đa dạng về hương vị của túi ngậm nicotine được cho là một yếu tố quan trọng góp phần làm tăng sức hấp dẫn và mức độ chấp nhận sản phẩm ở thanh thiếu niên. Ngành công nghiệp đóng gói và kinh doanh các sản phẩm túi ngậm nicotine như những sản phẩm tiêu dùng hấp dẫn, làm gia tăng nguy cơ bắt đầu sử dụng, duy trì tình trạng nghiện và làm tăng tổng thể mức độ gây hại đối với sức khỏe cộng đồng.

Các sản phẩm thuốc lá và nicotine mới đang không ngừng biến đổi với những hình thức ngày càng đa dạng, tinh vi và khó nhận diện. Các sản phẩm này không chỉ thay đổi về kiểu dáng, hương vị, cách thức sử dụng mà còn liên tục biến đổi về thành phần hóa học.

Theo báo cáo của Nhóm nghiên cứu về quản lý sản phẩm thuốc lá thuộc Tổ chức Y tế thế giới (WHO TobReg), một số sản phẩm mới thậm chí không chứa nicotine mà sử dụng các chất có cấu trúc hóa học hoặc hoạt tính dược lý tương tự nicotine, điển hình như 6-methylnicotine. Một số bằng chứng tiền lâm sàng còn cho thấy 6-methylnicotine có thể mạnh và độc hơn nicotine và gây lệ thuộc.

Điều này cho thấy những nguy cơ đối với sức khỏe không chỉ giới hạn ở các sản phẩm thuốc lá và nicotine đã biết, mà còn có thể xuất hiện từ những sản phẩm mới với thành phần và tác động chưa được nghiên cứu đầy đủ. Chính vì vậy, cần phải cấm toàn diện thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, túi ngậm nicotine, shisha và các sản phẩm thuốc lá mới khác, kể cả những sản phẩm có thể xuất hiện trong tương lai.

Tiến sĩ Angela Pratt, Trưởng Văn phòng đại diện Tổ chức Y tế thế giới tại Việt Nam khẳng định: Có rất nhiều bằng chứng cho thấy nicotine là chất gây nghiện, đồng thời gây những tác động có hại đến não bộ, sự phát triển nhận thức cũng như sức khỏe tâm thần của người trẻ. Vì vậy, cần phải có cơ chế cấm các sản phẩm này để bảo vệ thế hệ tương lai của Việt Nam trước những tác hại của các sản phẩm này, cũng như những nguy cơ nghiện nicotine mà chúng có thể gây ra.