Văn miếu Mao Điền (xã Mao Điền, thành phố Hải Phòng) được khởi dựng từ thời Lê sơ (khoảng thế kỷ XV). Đây là trung tâm văn hóa, giáo dục lớn của vùng đồng bằng Bắc Bộ gắn liền với truyền thống khoa bảng của Xứ Đông xưa, nơi tôn vinh những người đỗ đạt và khuyến khích việc học hành trong nhân dân. Theo các tài liệu nghiên cứu, trong tổng số 2.898 tiến sĩ Nho học của cả nước qua 185 kỳ thi từ năm 1075-1919, riêng vùng đất Tây Hải Phòng đã có tới 637 người đỗ đại khoa, trong đó có 12 Trạng nguyên. Những con số ấy cho thấy tầm vóc của một vùng đất được mệnh danh là “lò tiến sĩ xứ Đông”, nơi hun đúc tinh thần học tập qua nhiều thế hệ.
Văn miếu Mao Điền thờ Khổng Tử và 8 vị đại khoa tiêu biểu cho các triều đại, lĩnh vực và các danh nhân có liên quan sâu sắc với lịch sử, văn hóa Xứ Đông. Tiêu biểu như Chu Văn An; Lưỡng quốc Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi; Nhập nội hành khiển Phạm Sư Mạnh; Đại danh y Thiền sư Tuệ Tĩnh; Anh hùng dân tộc, Danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Trãi; Tiến sĩ Vũ Hữu; Tiến sĩ Nguyễn Thị Duệ...
Không phải ngẫu nhiên mà Văn miếu Mao Điền được xem là Văn miếu lớn thứ hai cả nước, chỉ sau Văn Miếu-Quốc Tử Giám ở Hà Nội. Trải qua hơn 500 năm tồn tại, nơi này trở thành biểu tượng của tinh thần hiếu học Xứ Đông với hệ thống bia đá khắc tên 637 vị tiến sĩ.
Lễ hội Văn miếu Mao Điền không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng mà còn là sự tiếp nối truyền thống hiếu học ở vùng quê văn hiến. Lễ hội được tổ chức hằng năm vào mùa xuân, thường vào tháng hai âm lịch, kéo dài trong nhiều ngày với phần lễ trang nghiêm và phần hội phong phú. Đây là dịp để tưởng nhớ các bậc đại khoa, danh nhân văn hóa, đồng thời khơi dậy tinh thần hiếu học trong thế hệ trẻ.
Trong không gian cổ kính của Văn miếu, lễ khai hội được tổ chức trang trọng với nghi thức đánh trống khai hội, dâng hương và tế lễ. Các đoàn đại biểu, người dân và du khách cùng thành kính dâng nén hương thơm tưởng nhớ những bậc tiền nhân đã góp phần xây dựng nền học vấn và văn hóa của dân tộc.
Theo ông Hà Quang Thành, Phó Trưởng ban Quản lý di tích Côn Sơn-Kiếp Bạc: Một trong những nghi thức đặc sắc của lễ hội là “Tiến chữ dâng Thánh” mang đậm giá trị văn hóa Nho học. Trong nghi thức này, các chữ mang ý nghĩa giáo dục như “Tôn Sư Trọng Đạo” được viết bằng chữ Hán và dâng lên trước điện thờ, thể hiện sự tôn kính đối với đạo học và người thầy. Nghi lễ này được phục dựng từ năm 2010 và trở thành nét độc đáo trong lễ hội, góp phần nhắc nhở các thế hệ hôm nay về truyền thống tôn sư trọng đạo của dân tộc.
Để thực hiện nghi thức “Tiến chữ dâng Thánh”, đội tế gồm 36 phụ nữ là những người sống hiếu thuận, hòa nhã với xóm giềng, gương mẫu trong cuộc sống được tuyển chọn kỹ làm nhiệm vụ rước chữ, múa quạt. Khi nhạc Lưu thủy được cử hành, đoàn rước chữ từ khu vực tam quan chầm chậm tiến vào sân Văn miếu, xếp thành 2 hàng. Trong không khí trang nghiêm, thành kính, đội tế lễ gồm các bô lão trịnh trọng bước lên sân khấu ngợi ca đạo học và công đức của các bậc hiền tài đã làm rạng danh non sông, đất nước. Kết thúc nghi thức, bài văn tế được trịnh trọng rước vào Văn miếu đặt trước bài vị các vị tiên hiền của khoa bảng Việt Nam.
Bên cạnh phần lễ, phần hội diễn ra sôi nổi với nhiều hoạt động văn hóa đặc sắc. Không gian “làng sĩ tử” được tái hiện, gợi lại hình ảnh các nho sinh xưa với lều chõng, bút nghiên trên con đường khoa cử. Những cuộc thi “Trạng nguyên vinh quy bái tổ”, các cuộc trưng bày về lịch sử thi cử hay triển lãm sách và tư liệu về văn hiến Xứ Đông đã giúp du khách hiểu rõ hơn về truyền thống học tập của cha ông. Mỗi mùa lễ hội, hàng nghìn học sinh và giáo viên từ nhiều tỉnh, thành phố về dâng hương, tham quan trải nghiệm. Những chuyến học tập ngoại khóa đã biến nơi đây thành “lớp học lịch sử mở”, nơi bài học về đạo đức và truyền thống được truyền tải trực tiếp bằng không gian văn hóa.
Lễ hội còn có nhiều hoạt động văn hóa cộng đồng như trải nghiệm, in mộc bản, giao lưu thư pháp, trưng bày hoa lan, hoa thủy tiên, thưởng trà Việt, các trò chơi dân gian, giới thiệu sản phẩm OCOP tiêu biểu... tạo nên không khí vui tươi và góp phần giữ gìn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Chị Nguyễn Ngân Giang, cựu học sinh Trường trung học phổ thông chuyên Nguyễn Trãi (phường Lê Thanh Nghị) chia sẻ: Mỗi lần trở về với lễ hội Văn miếu Mao Điền, chị đều ấn tượng sâu sắc bởi không gian văn hóa đậm nét hướng về cội nguồn và tiếp nối truyền thống văn hiến. Theo chị, điểm đặc biệt của lễ hội là sự hiện diện của hậu duệ các dòng họ tiến sĩ - những người trở về không chỉ để tưởng nhớ tổ tiên mà còn góp phần kết nối gia phong hiếu học với đời sống xã hội hiện đại. Chính sự gặp gỡ ấy đã tạo nên mạch nối liên tục giữa quá khứ và hiện tại.
Bên cạnh đó, sự kết hợp hài hòa giữa lễ hội truyền thống với các hoạt động khuyến học, khuyến tài cũng để lại nhiều dấu ấn. Trong khuôn khổ lễ hội thường diễn ra Ngày hội sách với hàng nghìn đầu sách về danh nhân, văn hóa, lịch sử và khoa học được trưng bày, qua đó khơi dậy niềm say mê đọc sách, gắn kết truyền thống hiếu học của cha ông với đời sống tri thức hiện đại.
