Hàng nghìn cán bộ, chiến sĩ bộ đội, thanh niên xung phong, công nhân ngành giao thông vận tải, dân quân tự vệ đã mãi mãi nằm lại mảnh đất thiêng liêng này, trong đó có 10 nữ dân quân Đại đội dân quân phòng không xã Lam Hạ.
Những người con bất tử
Để bảo vệ thị xã Phủ Lý (tỉnh Hà Nam cũ) và những vùng lân cận, ngày 5/8/1965, Đại đội dân quân phòng không xã Lam Hạ được thành lập, trong đó có một trung đội nam và một trung đội nữ. Các dân quân được huấn luyện các vị trí pháo thủ từ số 1 đến số 6, phục vụ chiến đấu, tham gia xây dựng các trận địa pháo phòng không 37 ly, 57 ly và 100 ly trên địa bàn; vận chuyển phương tiện kỹ thuật, vũ khí, cứu chữa thương binh; phối hợp bộ đội phòng không trực tiếp chiến đấu đánh trả không quân Mỹ và sẵn sàng bổ sung lực lượng cho các trận địa phòng không của bộ đội chủ lực trên địa bàn.
Trong các trận chiến đấu ác liệt với không quân Mỹ, nhiều nam, nữ dân quân pháo phòng không, bộ đội đã anh dũng hy sinh ngay trên mâm pháo. Đáng chú ý là trong các trận chiến đấu ngày 1/10/1966, ngày 9/10/1966 và ngày 7/7/1967, 10 nữ dân quân của Đại đội dân quân phòng không Lam Hạ đã lần lượt anh dũng hy sinh trên các trận địa phòng không ngay trên mảnh đất quê hương. Đó là liệt sĩ Đinh Thị Tâm, Trần Thị Tuyết, Nguyễn Thị Thu, Nguyễn Thị Thi, Phạm Thị Lan, Vũ Thị Phương, Nguyễn Thị Thuận, Trần Thị Thẹp, Nguyễn Thị Oánh và Đặng Thị Chung. Sự hy sinh của 10 nữ liệt sĩ dân quân Lam Hạ thể hiện ý chí kiên cường, tinh thần chiến đấu dũng cảm. Các chị hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ mới mười tám, đôi mươi. Khi ra trận địa các chị là những thiếu nữ dân quân không sợ gian khó, không sợ hy sinh, chiến đấu kiên cường, chống trả quyết liệt giặc trời “thần sấm” “con ma”, góp phần bẻ gãy ý đồ của đế quốc Mỹ leo thang đánh phá miền bắc. Sự hy sinh anh dũng của các chị đã làm nên huyền thoại về “Mười bông hoa thép trên vùng đất Lam Hạ Anh hùng”. Các chị là những người phụ nữ Việt Nam đầu tiên đánh giặc trên không với hành động đối mặt nhằm thẳng quân thù mà bắn. Chiến thắng và sự hy sinh của 10 nữ dân quân pháo phòng không Lam Hạ là chiến thắng của tinh thần dũng cảm, ý chí kiên cường sẵn sàng hy sinh, vì nước quên thân, không tiếc tuổi xuân vì quê hương, đất nước, là những tấm gương tiêu biểu của phụ nữ Việt Nam “Anh hùng, bất khuất, trung hậu, đảm đang”.
60 năm qua, những câu chuyện về một thời bom đạn, về những bông hoa thép, về sự hy sinh quên mình của các thế hệ cha anh trên quê hương Lam Hạ đã được kể đi kể lại, như ngọn lửa truyền thống không bao giờ tắt, khơi dậy lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc và ý thức trách nhiệm với tương lai.
Địa chỉ đỏ cho thế hệ trẻ
Những năm qua, Đảng, Nhà nước và Nhân dân đã có nhiều hình thức ghi nhận, tôn vinh những chiến công, sự hy sinh của Đại đội dân quân phòng không Lam Hạ và 10 nữ liệt sĩ đã được phong tặng, truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Năm 2016, Trận địa pháo phòng không Lam Hạ đã được xếp hạng Di tích lịch sử quốc gia. Năm 2019, Tượng đài Mười nữ Anh hùng, liệt sĩ dân quân phòng không Lam Hạ thuộc cụm di tích được khởi công xây dựng. Đây là công trình văn hóa tiêu biểu, có ý nghĩa to lớn, nhằm giáo dục truyền thống, khơi dậy tình yêu quê hương, đất nước cho các thế hệ.
Tiếp tục bảo tồn, phát huy giá trị Di tích Trận địa pháo phòng không Lam Hạ trong tình hình mới, cùng với các hoạt động bảo vệ, quy hoạch, tu bổ tôn tạo di tích, phường Hà Nam đã tích cực nghiên cứu và triển khai một số nội dung hoạt động thường niên tại di tích, như: Tổ chức các hoạt động văn hóa tâm linh tưởng niệm Ngày 10 nữ liệt sĩ dân quân pháo phòng không Lam Hạ hy sinh và tưởng nhớ các Anh hùng, liệt sĩ, dâng hương tưởng niệm nhân dịp ngày sinh, ngày mất của nhà cách mạng tiền bối Lương Khánh Thiện để từng bước tạo thành văn hóa tiêu biểu của tỉnh, giới thiệu quảng bá các giá trị di sản văn hóa tiêu biểu, độc đáo của tỉnh Ninh Bình.
Đồng chí Vũ Thị Minh Phượng, Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy phường Hà Nam cho biết: Thời gian qua, phường Hà Nam đã tăng cường sự lãnh đạo toàn diện, trực tiếp và sâu sát của Đảng đối với công tác bảo tồn di tích. Chúng tôi xác định công tác bảo tồn và phát huy giá trị di tích là một trong những nhiệm vụ chính trị trọng tâm, thường xuyên, liên tục của cả hệ thống chính trị từ phường đến khu dân cư. Qua đó, nhận thức và trách nhiệm của cán bộ, đảng viên và Nhân dân dần được nâng cao. Phường phối hợp chặt chẽ với các sở, ban, ngành của tỉnh bảo đảm việc bảo tồn bài bản, bền vững, giữ gìn giá trị đích thực của di tích lịch sử quốc gia.
Đối với người dân phường Hà Nam, mỗi viên gạch, mỗi tấc đất, mỗi gốc cây trong khuôn viên di tích đều là những hiện vật lịch sử, là tiếng nói của quá khứ, là bài học vô giá cho hôm nay và mai sau. Là người con được sinh ra và lớn lên ở quê hương Lam Hạ, ông Nguyễn Văn Long, năm nay đã 75 tuổi chia sẻ: Chúng tôi luôn khắc tâm ghi nhớ phát triển kinh tế, đô thị phải luôn đi đôi với bảo tồn các giá trị văn hóa, lịch sử. Sự cộng hưởng trí tuệ, trách nhiệm và tình cảm của cấp ủy, chính quyền và Nhân dân sẽ tiếp thêm sức mạnh để những giá trị của di tích được bảo tồn lan tỏa sâu rộng, xứng đáng với tầm vóc của di tích lịch sử cấp quốc gia và xứng đáng với sự hy sinh cao cả của các thế hệ đi trước.
60 năm trôi qua, thời gian đã chứng kiến biết bao sự kiện và đổi thay trên mảnh đất Lam Hạ Anh hùng. Vùng quê Lam Hạ nay đã được quan tâm đầu tư xây dựng trở thành một trong những phường đang trên đà phát triển của tỉnh Ninh Bình. Tăng trưởng kinh tế luôn ở mức cao, thu hút đầu tư đạt kết quả tốt, diện mạo quê hương có nhiều khởi sắc, đổi mới tạo tiền đề để phường Hà Nam phát triển bền vững, là điểm đến hấp dẫn của các nhà đầu tư và du khách.
