Trải qua gần một thiên niên kỷ, dấu tích phòng tuyến Như Nguyệt vẫn hiện diện trong đời sống, tạo nên một mạng lưới di sản giàu giá trị cần được khai mở và gìn giữ...
Cụm di tích phòng tuyến sông Như Nguyệt trên địa bàn xã Tam Giang, thành phố Bắc Ninh, từ lâu đã trở thành trọng điểm du lịch văn hóa lịch sử, văn hóa tâm linh, thu hút đông đảo các đoàn khách đến tham quan. Men theo đê sông Cầu, đến với các địa danh lịch sử, như: chùa Bồ Vàng, bến sông Như Nguyệt, đền Xà, ngã ba Xà, du khách như được sống lại một thời kỳ hào hùng trong lịch sử dân tộc gắn liền với chiến thắng vang dội của Anh hùng dân tộc Lý Thường Kiệt chống quân xâm lược Tống (năm 1077). Đặc biệt, để kỷ niệm chiến thắng Như Nguyệt, ghi lại công lao to lớn của Thái úy Lý Thường Kiệt trong cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Tống, từ năm 2017, Bắc Ninh đã triển khai dự án xây dựng khu di tích đền thờ và tượng đài Thái úy Lý Thường Kiệt khang trang, linh thiêng ngay mảnh đất lịch sử nơi phòng tuyến xưa.
Ông Lê Kim Thêm, Tổ trưởng Tổ thường trực đền thờ Thái úy Lý Thường Kiệt, xã Tam Giang, chia sẻ: Được khánh thành từ năm 2018, đền thờ Thái úy Lý Thường Kiệt có diện tích hơn 80.000 m² với hơn 20 hạng mục quy mô, độc đáo và uy nghi. Từ năm 2019, tỉnh Bắc Ninh trước đây đã công nhận đền thờ Thái úy Lý Thường Kiệt là di tích lịch sử cấp tỉnh, Nhân dân mong muốn đền thờ cùng cụm di tích nằm trong phòng tuyến sông Như Nguyệt sớm được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt để có thể làm tốt hơn công tác quản lý, bảo tồn di sản gắn với phát triển văn hóa, du lịch và giáo dục truyền thống.
Theo kết quả nghiên cứu của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Bắc Ninh, phòng tuyến sông Như Nguyệt trải dài hơn 30 km từ ngã ba Xà (xã Tam Giang) tới khu vực Núi Đồn (phường Nếnh) gồm 25 điểm di tích, phân bố đôi bên sông Cầu trên địa bàn tám xã, phường: Tam Giang, Văn Môn, Yên Trung, Tam Đa, Xuân Cẩm, Kinh Bắc, Vũ Ninh, Nếnh. Trong đó, các công trình kiến trúc tín ngưỡng, tôn giáo gồm tám đền, sáu chùa, bốn đình, một nghè, một miếu, một điếm và bốn địa điểm là bến sông Như Nguyệt (xã Tam Giang), núi Đồn-cánh đồng Dinh (xã Văn Môn), núi Dinh (phường Vũ Ninh), núi Đồn (phường Nếnh). Các di tích như đền Can Vang, đền Vọng Nguyệt, đình Thọ Đức, đền Phấn Động, đình Quả Cảm, nghè Ngũ Giáp, đình Vân Cốc... cùng hệ thống địa điểm đóng quân, giao chiến, bến vượt sông và dấu tích đê lũy cổ tạo nên một mạng lưới di sản giàu giá trị.
Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa, phát triển hạ tầng và tác động của điều kiện tự nhiên đang đặt công tác bảo tồn, quản lý và phát huy giá trị di tích phòng tuyến sông Như Nguyệt trước nhiều thách thức. Một số di tích xuống cấp, nhiều dấu tích chưa được nghiên cứu đầy đủ, việc kết nối các điểm di tích thành một không gian lịch sử-văn hóa thống nhất còn hạn chế. Quy mô phòng tuyến, không gian các trận đánh và những giá trị nổi bật của hệ thống di sản vẫn cần tiếp tục được nghiên cứu, làm rõ.
Đồng chí Lê Xuân Lợi, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Bắc Ninh cho biết, Bắc Ninh đang khẩn trương hoàn thiện hồ sơ đề nghị xếp hạng “Hệ thống di tích thuộc phòng tuyến sông Như Nguyệt” trên địa bàn thành phố là Di tích quốc gia đặc biệt. Với giá trị đặc biệt của chiến thắng Như Nguyệt, việc xây dựng một không gian văn hóa, lịch sử, sinh thái quy mô lớn dọc phòng tuyến xưa là hướng đi giàu tiềm năng, để di sản được gìn giữ đồng thời trở thành nguồn lực phát triển. Trong đó, thành phố định hướng phát triển các tour, tuyến du lịch trên sông, đưa khách đi dọc sông Như Nguyệt bằng du thuyền kết hợp ghé thăm các di tích, tạo thành một hành trình trải nghiệm di sản trên sông Cầu; chú trọng ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số, gắn bảo tồn di sản với phát triển du lịch văn hóa, giáo dục truyền thống và nâng cao đời sống Nhân dân. Thành phố tập trung phát triển các sản phẩm du lịch trải nghiệm gắn với công nghiệp văn hóa như thiết kế sân khấu thực cảnh tái hiện chiến trận, phim hoạt hình và truyện tranh lịch sử, không gian trải nghiệm... Đồng thời tiếp tục đánh giá toàn diện giá trị và hiện trạng hệ thống di tích để có các giải pháp bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị hệ thống di tích một cách bài bản, đồng bộ, bền vững, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội của địa phương.
