Các địa phương đã lựa chọn những cây, con phù hợp điều kiện tự nhiên, tập quán sản xuất và nhu cầu thị trường theo hướng vừa đưa giống mới vào sản xuất, vừa cải tạo, nâng cao chất lượng cây trồng, vật nuôi truyền thống.
Nhiều mô hình cho giá trị cao
Ngay từ đầu năm 2026, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tuyên Quang đã hướng dẫn các xã, phường xây dựng phương án phát triển sản xuất nông, lâm nghiệp, thủy sản và kế hoạch chuyển đổi cơ cấu giống cây trồng, vật nuôi giai đoạn 2026-2030 gắn với phương án phát triển kinh tế, xã hội sau sắp xếp đơn vị hành chính. Theo đó, mỗi địa phương có ít nhất 3 mô hình chuyển đổi giống cây trồng và 3 mô hình chuyển đổi vật nuôi.
Sở cũng thành lập các tổ công tác khảo sát sản xuất, hướng dẫn địa phương lựa chọn cây trồng, vật nuôi phù hợp; tổ chức các đoàn khảo sát, học tập kinh nghiệm tại một số tỉnh để tìm kiếm giống mới có khả năng tạo vùng nguyên liệu, liên kết doanh nghiệp chế biến và xây dựng mô hình sản xuất.
Đến nay, tất cả các xã, phường đã hoàn thành việc xây dựng phương án phát triển sản xuất nông, lâm nghiệp, thủy sản và kế hoạch chuyển đổi cơ cấu giống cây trồng, vật nuôi giai đoạn 2026-2030, đồng thời triển khai 502 mô hình chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên diện tích gần 16 nghìn ha.
Một số mô hình bước đầu cho hiệu quả tích cực, điển hình như tại xã Pờ Ly Ngài, mô hình trồng lúa chất lượng cao cho thu nhập khoảng 88 triệu đồng/ha/vụ; mô hình liên kết trồng dưa chuột, ớt, bí đỏ, mướp tại xã Hòa An đạt từ 225 đến 280 triệu đồng/ha/vụ; mô hình chanh leo tại xã Yên Phú dự kiến đạt khoảng 200 triệu đồng/ha/năm; mô hình trồng bí xanh dự kiến đạt từ 214 đến 500 triệu đồng/ha/năm tại xã Bạch Xa.
Tại xã Xuân Vân, việc chuyển đổi được thực hiện theo hướng đưa cây mới vào sản xuất, đồng thời nâng giá trị cây trồng truyền thống. Ông Hà Mạnh Linh, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Xuân Vân cho biết, địa phương căn cứ điều kiện đất đai, khí hậu và khả năng sản xuất của người dân để lựa chọn cây trồng. Những giống mới có giá trị kinh tế cao được đưa vào xây dựng mô hình. Với cây trồng truyền thống có thế mạnh, xã tập trung ứng dụng khoa học kỹ thuật để nâng chất lượng và giá trị sản phẩm.
Theo đó, xã Xuân Vân đang triển khai mô hình nghiên cứu, ứng dụng khoa học và công nghệ nâng cao chất lượng bưởi Soi Hà, hướng tới đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu trên diện tích 5ha; mô hình trồng na Thái Lan 4ha và mô hình phát triển cây ăn quả gắn với cây dược liệu 11ha.
Tỉnh cũng đẩy mạnh liên kết với doanh nghiệp, viện nghiên cứu và cơ quan chuyên môn trong lựa chọn giống, tổ chức vùng nguyên liệu, sản xuất, chế biến và tiêu thụ sản phẩm; làm việc với một số doanh nghiệp chế biến nông sản lớn như ThaiBinh Seed, Công ty cổ phần Thực phẩm xuất khẩu Đồng Giao. Tỉnh đồng thời phối hợp triển khai các mô hình thử nghiệm, ghép cải tạo giống, sản xuất lúa chất lượng cao và cây ăn quả.
Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tuyên Quang phối hợp Công ty cổ phần Thực phẩm xuất khẩu Đồng Giao rà soát quỹ đất, nhu cầu đăng ký của người dân và điều kiện xây dựng vùng nguyên liệu tập trung. Đến nay, đã có 33 xã, phường đã gửi báo cáo rà soát, trong đó 14 địa phương có hộ dân đăng ký tham gia liên kết sản xuất dứa, ngô ngọt, chanh leo, đậu tương rau.
Sau khi thẩm định quy mô, diện tích và khả năng tổ chức sản xuất, Công ty cổ phần Thực phẩm xuất khẩu Đồng Giao lựa chọn liên kết sản xuất hơn 177ha dứa tại 9 xã và 81ha ngô ngọt tại 5 xã. Công ty ký hợp đồng kinh tế và thu mua 100% sản phẩm đạt tiêu chuẩn thông qua hợp tác xã hoặc tổ hợp tác; đồng thời tổ chức tập huấn kỹ thuật canh tác miễn phí cho người dân.
Đây là hướng đi phù hợp mục tiêu chuyển đổi cơ cấu cây trồng, khai thác hiệu quả quỹ đất, từng bước hình thành các vùng sản xuất tập trung gắn với doanh nghiệp, chế biến và thị trường tiêu thụ. Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật là đầu mối tổng hợp kết quả rà soát, đăng ký diện tích và phối hợp công ty, địa phương thống nhất danh sách vùng trồng đủ điều kiện triển khai.
Việc hình thành vùng nguyên liệu tập trung góp phần nâng giá trị sản xuất, thay đổi phương thức sản xuất theo hướng liên kết, tập trung, tuân thủ quy trình kỹ thuật và đáp ứng yêu cầu của thị trường chế biến, xuất khẩu.
Chọn vật nuôi phù hợp từng vùng
Trong chuyển đổi cơ cấu giống vật nuôi, các địa phương cũng lựa chọn những đối tượng phù hợp điều kiện từng vùng. Đến nay, toàn tỉnh đã xây dựng 393 mô hình chuyển đổi cơ cấu giống trong chăn nuôi, thủy sản, trong đó có 318 mô hình chăn nuôi gia súc, gia cầm, mật ong, động vật hoang dã và 75 mô hình thủy sản.
Đối với chăn nuôi đại gia súc, các mô hình tập trung vào nuôi sinh sản, nuôi thương phẩm và vỗ béo, tận dụng đồng cỏ tự nhiên, đất đồi và phụ phẩm nông nghiệp làm thức ăn. Cải tạo giống bằng thụ tinh nhân tạo, chăm sóc, nuôi dưỡng và phòng, chống dịch bệnh được tăng cường.
Một số trang trại, gia trại chăn nuôi lợn chuyển sang phương thức an toàn sinh học, liên kết với doanh nghiệp trong cung ứng con giống, thức ăn và tiêu thụ sản phẩm. Chất thải chăn nuôi được tận dụng sản xuất phân bón hữu cơ và khí sinh học, góp phần giảm chi phí.
Xã Cao Bồ có điều kiện khí hậu mát mẻ và hệ thống suối sạch, nước chảy quanh năm phù hợp phát triển cá nước lạnh. Thông qua các mô hình điểm nuôi cá tầm trên địa bàn xã, xã đã lựa chọn con cá tầm là vật nuôi chủ lực trong chuyển đổi cơ cấu giống vật nuôi.
Gia đình anh Lý Văn Guyên, thôn Thác Tăng, xã Cao Bồ là một trong những hộ đầu tiên đưa cá tầm về nuôi. Bắt đầu nuôi cá tầm từ năm 2023, đến nay, gia đình anh đã có 23 bể nuôi trên diện tích khoảng 2.000m2, bình quân mỗi năm nuôi khoảng 20 nghìn con.
Trang trại nuôi cá của anh Guyên bán hai loại cá ra thị trường, gồm cá giống có trọng lượng gần 1kg để cung cấp cho các trại chăn nuôi cá ở các tỉnh vùng thấp; cá thịt có trọng lượng từ 2 đến 4kg để cung cấp cho các nhà hàng, khách sạn, siêu thị. Từ đầu năm đến nay, gia đình anh đã xuất bán 18 tấn cá tầm, trong đó khoảng 9 tấn cá giống với giá 70 triệu đồng/tấn; 9 tấn cá thịt với giá bình quân 109 triệu đồng/tấn. Mỗi tấn sau khi trừ chi phí cho lãi gần 20 triệu đồng.
Từ những mô hình nuôi cá tầm đầu tiên, đến nay nghề nuôi cá tầm đang từng bước phát triển tại xã Cao Bồ, mang lại nguồn thu nhập ổn định cho người dân. Đối với đầu ra của cá tầm, các hộ chăn nuôi tại xã Cao Bồ chủ yếu giới thiệu, quảng bá sản phẩm thông qua mạng xã hội. Thương lái từ các tỉnh vùng thấp lên tận nơi để thu mua.
Hiện toàn xã có gần 20 hộ nuôi cá tầm với gần 110 bể; sản lượng cá tầm xuất bán ra thị trường hơn 50 tấn cá, giá trị ước đạt hàng chục tỷ đồng. Xã đặt mục tiêu đến năm 2030 có từ 30 hộ trở lên nuôi cá tầm, sản lượng hằng năm đạt từ 150 tấn.
Ông Nguyễn Văn Dương, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Cao Bồ cho biết, nuôi cá tầm là hướng phát triển kinh tế hiệu quả ở địa phương. Điều đáng mừng không chỉ là giá trị kinh tế mang lại mà người dân đã biết khai thác hợp lý lợi thế nguồn nước lạnh, từng bước thay đổi tập quán sản xuất, nâng cao thu nhập. Thời gian tới, xã tiếp tục định hướng mở rộng mô hình theo hướng bền vững, gắn với bảo vệ nguồn nước và phát triển du lịch trải nghiệm.
“Chính quyền địa phương sẽ quy hoạch vùng chăn nuôi cá tầm, đồng thời vận động người dân mạnh dạn đầu tư mô hình nuôi cá. Chính quyền sẽ tạo điều kiện để các hộ được tiếp cận nguồn vốn chính sách; hỗ trợ quảng bá sản phẩm và tiến tới xây dựng thương hiệu cá tầm Cao Bồ, giúp người chăn nuôi thuận lợi hơn trong tiêu thụ sản phẩm, nâng cao giá trị”, ông Nguyễn Văn Dương nhấn mạnh.
Cùng với cá tầm, các mô hình nuôi thủy sản đặc sản tại những vùng có lợi thế về hồ thủy điện, hồ chứa cũng được triển khai. Toàn tỉnh hiện có 75 mô hình chuyển đổi trong lĩnh vực thủy sản, tập trung vào cá đặc sản, cá truyền thống, lươn không bùn và nuôi ốc.
Thời gian tới, ngành nông nghiệp Tuyên Quang tiếp tục hướng dẫn các địa phương lựa chọn cây trồng, vật nuôi có năng suất, chất lượng và giá trị kinh tế cao; ưu tiên cây ăn quả, cây dược liệu, rau an toàn, cây đặc sản và những đối tượng vật nuôi, thủy sản phù hợp điều kiện sinh thái.
