Nhìn từ trên cao, sông Son đoạn qua xã Bắc Trạch, tỉnh Quảng Trị tựa dải lụa mềm mại vắt qua miền đá núi. Từ dòng sông, miền di sản Phong Nha-Kẻ Bàng đưa du khách đến gần hơn với một đời sống, văn hóa và giá trị bền bỉ được bồi đắp qua thời gian. Miền di sản gắn với dòng sông cũng là hành trình tạo nên mối gắn kết giữa bảo tồn và phát triển hòa quyện trong vẻ đẹp thiên nhiên và sức sống cộng đồng.
Bình minh trên sông Son bắt đầu khi những vệt nắng đầu tiên phủ dần sườn núi đá vôi, bến thuyền trước cửa động Phong Nha (xã Phong Nha) đã rộn ràng tiếng người, tiếng thuyền máy nối đuôi nhau cập bến.
Nhịp mới trong đời sống cộng đồng
Trước khi trở thành tuyến du lịch, sông Son là dòng sông mưu sinh của người dân ven bờ. Bà con vẫn nhớ thuở chưa có khách du lịch, sông là con đường đi lại giữa các làng xóm dưới chân núi...
Sự xuất hiện của du lịch đã góp phần thay đổi diện mạo vùng, miền. Du khách trầm trồ trước màu nước sông Son, vẻ đẹp kỳ vĩ của Phong Nha và người dân cũng nhận ra cảnh quan quen thuộc là tài sản vô giá. Nhận thức ấy tạo nên nhịp chuyển động trong đời sống cộng đồng. Nhiều gia đình từng sống dựa vào nông nghiệp nay mở thêm dịch vụ lưu trú, cải tạo ngôi nhà nhìn ra bờ sông thành homestay. Những khu vườn trước đây trồng rau, trồng ngô nay trở thành không gian trải nghiệm cho du khách. Không ít thanh niên rời quê đi làm ăn xa nay trở về tham gia các hoạt động du lịch, như lái thuyền, hướng dẫn viên, kinh doanh dịch vụ...
Tên gọi sông Son cũng chứa đựng bao trầm tích văn hóa dân gian. Người dân địa phương lý giải, vào mùa mưa lũ, phù sa từ thượng nguồn đổ về khiến dòng nước chuyển sang màu đỏ như son cho nên con sông mang tên gọi ấy. Bên cạnh đó còn có những truyền thuyết về tình yêu, những biến cố lịch sử được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác. Dù được giải thích theo cách nào, tên của dòng sông vẫn cho thấy cách người dân gửi gắm tình cảm và trí tưởng tượng vào đời sống...
Giờ đây, dọc đôi bờ sông Son, có thể nhận thấy sự thay đổi ở cách người dân ứng xử với dòng sông. Vài năm trước, mùa du lịch đến rồi đi, phần lớn người dân vẫn đứng ngoài dòng chảy ấy. Nhưng giờ đây, cùng với sự phát triển của du lịch Phong Nha, ngày càng nhiều hộ dân tham gia sâu sắc, chủ động hơn vào các hoạt động dịch vụ. Có những gia đình không mở homestay, không kinh doanh du lịch, nhưng vẫn nâng cao mức thu nhập qua việc cung cấp rau xanh, cá sông, gà đồi hay các sản phẩm địa phương cho các cơ sở dịch vụ và các vùng lân cận. Ở góc độ nào đó, đời sống thường nhật của người dân cũng đang dần trở thành một phần của sản phẩm du lịch. Trong khi Phong Nha là điểm đến nổi tiếng bởi hệ thống hang động kỳ vĩ, thì thực tế ngày càng nhiều người muốn ở lại lâu hơn để cảm nhận nhịp sống của vùng đất này.
Ở góc độ nào đó, đời sống thường nhật của người dân cũng đang dần trở thành một phần của sản phẩm du lịch.
Theo Ban Quản lý Vườn quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng, sông Son là một phần không thể tách rời của không gian di sản. Giá trị của dòng sông được tạo nên từ sự cộng hưởng giữa cảnh quan thiên nhiên, hệ sinh thái, lịch sử hình thành làng xóm và đời sống văn hóa của cộng đồng cư dân ven bờ. Trong định hướng phát triển du lịch của khu vực, việc khai thác các giá trị của sông Son luôn gắn với yêu cầu bảo tồn cảnh quan, bảo vệ môi trường và nâng cao sinh kế cho người dân địa phương.
Đại diện Ban Quản lý Vườn quốc gia cho rằng, phát triển của du lịch chỉ bền vững khi cộng đồng trở thành chủ thể tham gia gìn giữ, phát huy các giá trị của di sản. Những năm gần đây, bên cạnh việc đưa du khách khám phá các hang động, nhiều hoạt động trải nghiệm gắn với đời sống cộng đồng, văn hóa bản địa và cảnh quan ven sông đã được chú trọng hơn. Đây cũng là hướng đi phù hợp nhằm kéo dài thời gian lưu trú của du khách, đồng thời lan tỏa lợi ích của du lịch tới nhiều nhóm cư dân.
Hướng tới phát triển đồng đều
Tuy nhiên, nhìn cả dòng sông Son hôm nay cũng có thể thấy những thách thức không dễ giải quyết trong một sớm, một chiều. Ở khu vực gần động Phong Nha và những đoạn thượng nguồn, nơi nằm trong vùng bảo vệ nghiêm ngặt của Vườn quốc gia, rừng vẫn được gìn giữ khá tốt, màu xanh phủ kín các triền núi đá vôi, tạo nên khung cảnh đặc trưng làm nên sức hấp dẫn của dòng sông. Nhưng đi xa hơn, một số khu vực bên ngoài vùng bảo tồn, sinh kế của người dân vẫn chủ yếu dựa vào nông nghiệp và trồng rừng kinh tế.
Những đồi keo, tràm xuất hiện ngày càng nhiều. Đây là nguồn thu nhập quan trọng của người dân địa phương, cung cấp nguyên liệu cho sản xuất giấy, gỗ ép và nhiều ngành công nghiệp khác. Giữa yêu cầu bảo tồn thiên nhiên và nhu cầu mưu sinh của người dân luôn tồn tại những bài toán cần được giải quyết hài hòa.
Ông Nguyễn Xuân Trường, CEO Viet Smile Travel thường xuyên tổ chức các đoàn khách du lịch đến Phong Nha-Kẻ Bàng chia sẻ rằng, sau nhiều năm tổ chức các hành trình cho du khách trong nước và quốc tế, ông nhận ra một thực tế là nhiều người biết đến Phong Nha nhưng chưa hiểu hết giá trị của vùng đất bao quanh những hang động ấy.
“Chúng tôi đã nhiều lần đưa khách vào Phong Nha-Kẻ Bàng, đưa khách đi thuyền trên sông Son để khám phá động Phong Nha và phải thừa nhận rằng trước đây cũng như nhiều đơn vị lữ hành khác, chúng tôi thường tập trung vào điểm đến chính là hang động mà chưa dành sự quan tâm đúng mức cho những giá trị của chính dòng sông đã đưa du khách đến với di sản”, ông Trường nhìn nhận.
Theo ông, nếu chỉ coi sông Son là hành trình di chuyển thì đã bỏ qua một phần quan trọng làm nên bản sắc của Phong Nha-Kẻ Bàng bởi du khách ngày nay bên cạnh việc muốn thưởng lãm cảnh đẹp còn cần tìm hiểu nơi mình đến có câu chuyện gì, con người ở đó sống ra sao, vì sao dòng sông lại có ý nghĩa quan trọng với cộng đồng. Đó là những giá trị sẽ tạo nên sự khác biệt giữa tham quan đơn thuần và trải nghiệm văn hóa.
Bà Dương Thị Thu Hiền, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Bắc Trạch cho rằng, phát triển du lịch ở địa bàn miền núi như Bắc Trạch cần có lộ trình phù hợp với điều kiện thực tế và khả năng thích ứng của người dân. Cảnh quan thiên nhiên là lợi thế, song để đưa lợi thế ấy trở thành nguồn lực phát triển, địa phương còn phải vượt qua nhiều trở ngại về hạ tầng, điều kiện sản xuất và nhận thức của cộng đồng.
Phát triển du lịch ở địa bàn miền núi như Bắc Trạch cần có lộ trình phù hợp với điều kiện thực tế và khả năng thích ứng của người dân.
Bà Dương Thị Thu Hiền, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Bắc Trạch
Theo Chủ tịch UBND xã Bắc Trạch, phát triển du lịch cũng không thể tách rời yêu cầu bảo đảm an sinh và duy trì sinh kế hiện có. Người dân cần có nguồn thu ổn định từ sản xuất, trước khi có thể mạnh dạn dành nguồn lực cho hướng đi mới còn nhiều rủi ro. Do đó, cùng với định hướng phát triển du lịch, địa phương mong muốn nhận được sự hỗ trợ về đào tạo kỹ năng, kết nối thị trường và xây dựng các điều kiện cần thiết để người dân có thể tham gia phù hợp với hoàn cảnh của mình.
Để sông Son trở thành dòng chảy kết nối thiên nhiên, văn hóa và sinh kế bền vững của vùng đất di sản, cần tầm nhìn rộng hơn trong câu chuyện phát triển du lịch phải song hành với bảo tồn rừng, gìn giữ văn hóa và nâng cao đời sống người dân.
