Trong lĩnh vực sức khỏe sinh sản và chăm sóc bà mẹ, rủi ro càng hiện rõ. Theo báo cáo tổng kết Dự án 8 “Thực hiện bình đẳng giới và giải quyết những vấn đề cấp thiết đối với phụ nữ và trẻ em” trong Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số & miền núi giai đoạn 2021-2030, giai đoạn I: từ năm 2021 đến 2025”, trên cả nước hiện có các tỉnh vẫn còn tỷ lệ sinh con tại nhà cao: Điện Biên, Lai Châu, Sơn La, Tuyên Quang, Nghệ An, Quảng Ngãi, Đắk Lắk, Gia Lai.
Khảo sát trong ba năm từ 2021-2024 do Quỹ Dân số Liên hợp quốc tại Việt Nam (UNFPA) thực hiện, ghi nhận số liệu cho thấy phụ nữ dân tộc thiểu số vẫn có tỷ lệ tử vong mẹ cao hơn mức trung bình cả nước. Nguyên nhân chính của vấn đề này đến từ sự thiếu kiến thức thai sản an toàn, sinh tại nhà và khó khăn trong tiếp cận cấp cứu sản khoa. Các khảo sát của Save the Children tại Sơn La và Lào Cai cũng cho thấy tình trạng suy dinh dưỡng trẻ em gắn chặt với dinh dưỡng kém của mẹ, trở thành vòng xoáy kéo dài qua nhiều thế hệ.
Phụ nữ đóng vai trò là lao động chính trong nông nghiệp, là người chăm sóc trẻ em, người gìn giữ văn hóa bản địa. Khi sức khỏe của họ được bảo đảm, năng suất lao động tăng, trẻ em được nuôi dưỡng tốt hơn và gánh nặng kinh tế-y tế của gia đình cũng được giảm đáng kể.
Trong dự án, “Leave No One Behind” do UNFPA cùng MSD for Mothers (chương trình toàn cầu của tập đoàn dược phẩm MSD) triển khai tại các tỉnh miền núi như Lai Châu, Bắc Kạn (nay là Thái Nguyên), Sơn La…, các hoạt động thực tế tập trung vào tập huấn, nâng cao kỹ năng truyền thông phù hợp văn hóa bản địa cho cán bộ y tế địa phương đã đem lại hiệu quả. Việc đào tạo cộng tác viên người bản địa, sử dụng ngôn ngữ dân tộc, dùng tranh ảnh trực quan hoặc video ngắn mới là cách tiếp cận phù hợp.
Tiếp đến, tăng cường dịch vụ y tế cơ sở gắn với chăm sóc tại nhà. Mô hình “sinh đẻ an toàn”, thăm khám lưu động, tư vấn sức khỏe phụ khoa và dinh dưỡng ngay tại thôn bản giúp giải quyết phần nào khó khăn trong di chuyển. Một số địa phương đã áp dụng hỗ trợ chi phí vận chuyển cấp cứu sản khoa, giúp rút ngắn “khoảng cách thời gian” trong những ca nguy hiểm.
Đồng thời, phát huy vai trò của Hội Liên hiệp Phụ nữ địa phương. Các mô hình sinh kế do Hội vận hành, như tổ tiết kiệm vay vốn hay nhóm phụ nữ nòng cốt, là các kênh hiệu quả để đưa kiến thức y tế gần hơn với đời sống. Điển hình như Dự án 8 của Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, thuộc Chương trình mục tiêu Quốc gia phát triển kinh tế-xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số, đã lồng ghép nội dung sức khỏe phụ nữ vào hoạt động bình đẳng giới tại nhiều tỉnh vùng trung du-miền núi, qua đó tăng cường vai trò phụ nữ trong quyết định chăm sóc sức khỏe của chính mình.
UNFPA nhiều lần nhấn mạnh: muốn giảm tử vong mẹ và cải thiện sức khỏe phụ nữ vùng dân tộc thiểu số cần chú trọng bộ ba trụ cột: dữ liệu - truyền thông - can thiệp phải phù hợp văn hóa.
