Dệt may và da giày là hai ngành hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam với kim ngạch xuất khẩu luôn tăng trưởng qua các năm, mức tăng bình quân hơn 10%/năm. Theo báo cáo của Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) và Tạp chí World Footwear, Việt Nam là quốc gia xuất khẩu da giày lớn thứ hai và xuất khẩu hàng dệt may lớn thứ ba thế giới.
Nguyên phụ liệu phụ thuộc
Trong 6 tháng đầu năm, dù có sự khởi sắc đáng kể với mức tăng trưởng xuất khẩu hơn 10%, song ngành dệt may và da giày đang phải đối mặt nhiều thách thức trước những yêu cầu ngày càng khắt khe của các thị trường nhập khẩu. Ông Nguyễn Đức Thuấn, Chủ tịch Hiệp hội Da giày - Túi xách Việt Nam (Lefaso) cho biết, vấn đề truy xuất nguồn gốc sản phẩm để chứng minh trách nhiệm của nhà sản xuất nhằm bảo đảm phát triển bền vững đang trở thành xu hướng bắt buộc và được luật hóa tại các thị trường nhập khẩu. Tuy vậy, hai ngành này đều đang quá tập trung vào gia công và phó mặc nguyên vật liệu cho chuỗi cung ứng ngoài nước. Nếu đối tác xuất khẩu từ chối nhận hàng gia công vì nguyên liệu không đến từ nhà cung cấp được chỉ định thì doanh nghiệp sẽ rất khó khăn.
Theo số liệu của Tổng cục Hải quan, trong 6 tháng đầu năm, nhập khẩu nguyên phụ liệu nhóm ngành dệt may - da giày sơ bộ đạt 13,42 tỷ USD, tăng 14,11% so với cùng kỳ năm 2023. Trong đó, vải đạt 7,24 tỷ USD; xơ sợi dệt các loại đạt 1,28 tỷ USD; bông các loại đạt 1,49 tỷ USD; nguyên phụ liệu dệt may, da giày đạt 3,41 tỷ USD. Ông Phạm Tuấn Anh, Phó Cục trưởng Công nghiệp, Bộ Công thương cho rằng, việc phụ thuộc lớn vào nguồn nguyên phụ liệu nhập khẩu có thể gây ảnh hưởng lớn tới tình hình phát triển chung của toàn ngành thời gian tới, khi nhiều nhiều quốc gia trên thế giới (Mỹ, EU) hướng tới mục tiêu Net Zero đang đặt ra các quy định khắt khe về kiểm soát nguồn cung, bắt buộc sản phẩm đáp ứng tỷ lệ xuất xứ nội khối cao.
Trong bối cảnh đó, để mặt hàng dệt may và da giày tận dụng lợi thế về miễn giảm thuế nhập khẩu vào các thị trường Việt Nam đã ký kết hiệp định thương mại tự do (như Hiệp định thương mại tư do Việt Nam và Liên minh châu Âu) quy định về quy tắc xuất xứ đã đi vào thực thi. Điều này đang tác động lớn đến doanh nghiệp nội địa và doanh nghiệp có vốn đầu nước ngoài (FDI) sản xuất hướng tới xuất khẩu. “Do đó, việc phát triển nguồn nguyên phụ liệu ngành dệt may - da giày là rất cần thiết”, ông Tuấn Anh nêu rõ.
Xây dựng Trung tâm Giao dịch phát triển nguyên, phụ liệu
Tháng 12/2023, Hiệp hội Da giày -Túi xách Việt Nam và Hiệp hội Dệt may Việt Nam đã có văn bản gửi Bộ Công thương về việc xin ý kiến chủ trương xây dựng Trung tâm Giao dịch phát triển nguyên, phụ liệu ngành thời trang Việt Nam. Việc xây dựng trung tâm này phù hợp với định hướng phát triển nguồn cung nguyên, phụ liệu ngành dệt may, da giày tại Quyết định số 1643 ngày 29/12/2022 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược phát triển ngành Dệt may và Da giày Việt Nam đến năm 2030 tầm nhìn 2035 và Nghị quyết số 115 ngày 6/8/2020 của Chính phủ về các giải pháp thúc đẩy phát triển công nghiệp hỗ trợ.
Ông Thuấn kỳ vọng, việc thành lập trung tâm sẽ quy tụ được các nhà cung ứng sản phẩm nguyên phụ liệu phục vụ sản xuất dệt may, da giày, giúp nhà máy không mất công tìm kiếm; rút ngắn thời gian ra mẫu chào hàng do nhà máy đã chủ động có được nguồn cung ứng sẵn có; chi phí giá cả sẽ cạnh tranh hơn… góp phần khuyến khích các doanh nghiệp mới, doanh nghiệp trẻ tham gia vào ngành, hỗ trợ trong khâu thiết kế thời trang, thiết kế sinh thái, xây dựng và quảng bá thương hiệu. Từ đó, hình thành nên thị trường giao dịch nguyên phụ liệu ngành thời trang được chuẩn hóa và minh bạch; hình thành các giao dịch và hoạt động về nghiên cứu phát triển, ứng dụng chuyển giao và đổi mới công nghệ sản xuất nhằm giúp các doanh nghiệp tiệm cận nhanh tới các công nghệ mới, công nghệ sạch. “Phát triển trung tâm giao dịch trong nước là phương thức gián tiếp thúc đẩy sản xuất nguyên phụ liệu trong nước nhằm tăng tỷ lệ nội địa hóa cho sản phẩm thời trang Việt Nam”, ông Thuấn tin tưởng.
Còn theo ông Trương Văn Cẩm, Phó Chủ tịch Hiệp hội Dệt may Việt Nam, việc hình thành trung tâm là cần thiết để hỗ trợ doanh nghiệp chủ động chuyển theo hình thức xuất khẩu cao hơn thay vì gia công chủ yếu, thúc đẩy công nghiệp hỗ trợ ngành dệt may trong nước phát triển, dễ rà soát nguồn gốc, phục vụ ngành thời trang trong nước trước khi vươn ra thế giới… Tuy nhiên, việc đề xuất này không phải là vấn đề mới và đến nay việc triển khai vẫn chưa thành công. Đơn cử, một số doanh nghiệp đã đầu tư, xây dựng nguyên phụ liệu nhưng chưa thu được kết quả cao, có đơn vị phải đóng cửa sau một thời gian hoạt động. “Từ kinh nghiệm của một số nước như Hàn Quốc, Trung Quốc, cơ quan chức năng hỗ trợ các doanh nghiệp về cơ chế chính sách, nguồn lực, đất đai giúp các doanh nghiệp ổn định đầu tư, chuyển giao công nghệ cũng như đẩy mạnh việc giao dịch giữa các doanh nghiệp trong và ngoài nước”, ông Trương Văn Cẩm kiến nghị.
Theo Bộ Công thương, ngành dệt may và da giày Việt Nam giữ vị trí nhất định trên bản đồ thế giới, đóng góp quan trọng cho phát triển kinh tế, bảo đảm đời sống, sinh kế cho nhiều người dân. Tuy vậy, nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh, đặc biệt theo hướng tiêu dùng xanh, tiêu chuẩn cao hơn, đòi hỏi Việt Nam phải làm chủ nguyên phụ liệu và các khâu trong quá trình thiết kế sản phẩm. Do đó, việc tự chủ từ vùng nguyên liệu cho đến nguyên phụ liệu là vấn đề rất quan trọng. Hiện, Cục Công nghiệp, Bộ Công thương đã làm việc với hai hiệp hội và cho ý kiến về việc hoàn chỉnh chi tiết Đề án thành lập Trung tâm, như việc thống nhất tên gọi, vị trí, quy mô, hình thức, nguồn vốn, đánh giá tác động. Dự kiến trong tháng 10, các hiệp hội sẽ triển khai đoàn khảo sát, học hỏi kinh nghiệm Trung Quốc và các quốc gia khác đã xây dựng thành công mô hình này để hoàn thiện đề án, bảo đảm phù hợp với thực tế và vận hành hiệu quả trong tương lai. Theo quan điểm của một số người, đây là ngành thâm dụng lao động lớn, tạo ra giá trị thặng dư không cao. Tuy nhiên, trong thời gian trước mắt vẫn cần tận dụng tốt lợi thế chúng ta đang nắm giữ.
