Ra đời từ năm 2020, lấy cảm hứng từ hình tượng Dế Mèn trong tác phẩm nổi tiếng của nhà văn Tô Hoài, Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn nhanh chóng khẳng định uy tín trong đời sống văn học nghệ thuật.
Ngay từ mùa đầu tiên, danh hiệu cao nhất là Hiệp sĩ Dế Mèn được trao cho nhà văn Nguyễn Nhật Ánh đã tạo dấu mốc quan trọng, vừa tôn vinh cây bút gắn bó với tuổi thơ nhiều thế hệ, đồng thời làm rõ tiêu chí của giải, đó là đề cao đóng góp bền bỉ thay vì hiện tượng nhất thời.
Những mùa giải sau của Dế Mèn tiếp tục cho thấy sự thận trọng trong phát hiện, tôn vinh tác giả, tác phẩm. Các tên tuổi, như: Nhà văn Trần Đức Tiến, nhạc sĩ Phạm Tuyên được vinh danh nhờ đóng góp thầm lặng, sâu sắc trong sáng tác và nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ.
Bên cạnh tôn vinh các tác giả đã thành danh, Dế Mèn còn mở ra không gian sáng tạo cho chủ thể chính đó là thiếu nhi. Việc phát hiện, khích lệ các tài năng nhỏ tuổi trở thành một trong những điểm nhấn quan trọng làm nên bản sắc riêng của giải. Đáng quý là sau khoảnh khắc vinh danh, Ban tổ chức giải tiếp tục đồng hành với các tác giả, nhất là các gương mặt trẻ trên hành trình sáng tạo.
Trường hợp họa sĩ Xèo Chu-Giải Khát vọng Dế Mèn năm 2021 là thí dụ tiêu biểu. Từ họa sĩ nhí được phát hiện qua giải thưởng, em nhanh chóng trở thành gương mặt quen thuộc trong giới mỹ thuật thiếu nhi. Cùng với sáng tác, em tích cực tham gia các hoạt động cộng đồng, từ ủng hộ phòng chống dịch Covid-19 đến hỗ trợ học sinh vùng khó khăn. Xèo Chu còn trích tiền bán tranh để tặng lại các tác giả nhí đoạt giải ở những mùa sau, tạo nên vòng tròn sẻ chia giàu ý nghĩa.
Việc được tạo điều kiện tổ chức triển lãm cá nhân, tham gia các hoạt động xã hội đã giúp các em phát triển năng lực nghệ thuật, từng bước hình thành ý thức trách nhiệm với cộng đồng. Hành trình trên cho thấy giá trị cốt lõi, đó là bên cạnh vai trò phát hiện tài năng, giải thưởng còn góp phần nuôi dưỡng nhân cách. Đây chính là yếu tố có ý nghĩa lâu dài đối với sự phát triển của mỗi cá nhân và xã hội.
Không bó hẹp trong văn học, ngay từ mùa đầu tiên, Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn đã mở rộng sang nhiều loại hình nghệ thuật: âm nhạc, điện ảnh, hoạt hình, nội dung số... Tính đa dạng phản ánh đúng thực tế đời sống của trẻ em trong thời đại số bởi các em đang tiếp cận nghệ thuật qua nhiều kênh khác nhau.
Bên cạnh đó, vai trò của những người đồng hành cũng góp phần tăng sức lan tỏa cho giải thưởng. Việc mời nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung làm đại sứ truyền cảm hứng qua những sáng tác gần gũi, dễ tiếp cận đã giúp kết nối giải thưởng với công chúng trẻ, đồng thời khơi dậy cảm hứng sáng tạo trong cộng đồng.
Trong khi nhiều giải thưởng thường được đánh giá qua mức tiền thưởng, Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn lại mang đến hướng đi khác. Ở đây, giá trị tinh thần, ý nghĩa xã hội mới là yếu tố quyết định sức sống lâu dài.
Với các tác giả, nhất là những người viết cho thiếu nhi, sự ghi nhận từ một giải thưởng uy tín cùng cơ hội lan tỏa tác phẩm và tham gia các hoạt động cộng đồng có ý nghĩa quan trọng không kém, thậm chí vượt lên trên những con số cụ thể về vật chất mà họ nhận được.
Thực tế, các hoạt động sau Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn mới là không gian mà giá trị được khẳng định rõ nét. Các chương trình đấu giá tranh gây quỹ, nhiều chuyến đi trao tặng sách, các buổi giao lưu với trẻ em ở vùng miền khó khăn… đã đưa văn học nghệ thuật đến với đời sống thực tế để mỗi tác phẩm có thể trở thành hành động, sự sẻ chia cụ thể.
Có thể thấy Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn đang góp phần định hình một xu hướng tích cực trong đời sống thay vì chỉ dừng lại ở vinh danh. Giải thưởng đã góp phần kết nối các nguồn lực xã hội, tạo ra hệ sinh thái có các giá trị nghệ thuật, giáo dục, hoạt động thiện nguyện song hành.
Tuy nhiên, ở góc nhìn rộng hơn, dường như những sân chơi bài bản, có chiều sâu như Dế Mèn vẫn chưa nhiều. So với nhu cầu thực tế, số lượng các giải thưởng vừa chú trọng chất lượng nghệ thuật, vừa kiên trì theo đuổi mục tiêu nuôi dưỡng tâm hồn trẻ em và lan tỏa trách nhiệm cộng đồng còn khá khiêm tốn. Điều này đặt ra yêu cầu cần có sự quan tâm, chung tay của các cơ quan quản lý, đơn vị xuất bản, giới nghệ sĩ và toàn xã hội.
Việc kiến tạo môi trường sáng tạo lành mạnh, bền vững cho thiếu nhi cần được nhìn nhận như chiến lược lâu dài. Bởi lẽ, đầu tư cho trẻ em cũng chính là đầu tư cho tương lai của văn hóa dân tộc.
Trong thời đại nhiều biến động, khi trẻ em chịu tác động mạnh mẽ từ môi trường số, việc nhân rộng hơn những không gian văn hóa lành mạnh càng trở nên cần thiết, giúp các em tiếp cận với cái đẹp, được truyền cảm hứng để sống tử tế và biết sẻ chia với cộng đồng. Từ nền tảng ấy, có thể kỳ vọng vào thế hệ sáng tạo mới đủ tài năng, biết mơ ước, cống hiến và lan tỏa những giá trị tốt đẹp, góp phần xây dựng đời sống văn học nghệ thuật bền vững trong tương lai.
