Chỉ trong một thời gian rất ngắn từ sau khi nhậm chức Tổng thống Hoa Kỳ thứ 47, ông Donald Trump và Ban Hiệu quả Chính phủ (DOGE) đã tuyên bố tạm ngừng tất cả các khoản tài trợ quốc tế và đóng băng hoạt động của Cơ quan phát triển Hoa Kỳ (USAID). Không ít người, nhất là các tổ chức, chương trình đang thụ hưởng một phần sự hỗ trợ của USAID trở nên lúng túng. Một số các hoạt động bỗng nhiên bị ngừng trệ và các khoản chi bị ngừng thanh toán. Một số dự án hỗ trợ trực tiếp cho các hoạt động tạo tác động xã hội, tạo việc làm cho người yếu thế, giáo dục giới tính, bình đẳng giới hoặc phát triển sản phẩm bền vững, thân thiện với môi trường bị ảnh hưởng.
Trên thế giới, ngoài Mỹ, hiện còn khá nhiều cơ chế tương tự như USAID, từ Đức, Thụy Điển, Anh, Australia, Canada… và các tổ chức đa phương như Ngân hàng Thế giới (WB), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), UNICEF, Oxfam. Tuy nhiên, đến nay, trừ các tổ chức hợp tác quốc tế đa phương, được chính phủ các nước thành viên đóng góp tài chính, hầu như các tổ chức khác đều đã chuyển dịch sang các mô hình tự chủ nguồn vốn thông qua doanh thu từ các hoạt động kinh doanh xã hội, các khoản đầu tư tác động từ các quỹ mạo hiểm hoặc doanh nghiệp tư nhân... Một trong những nguồn vốn hiệu quả nhất, được chứng minh hiệu quả, là huy động vốn cộng đồng.
Nguồn vốn cộng đồng đã thể hiện hiệu quả đáng kể trong việc hỗ trợ các hoạt động kinh doanh tạo tác động xã hội trên toàn cầu và tại Việt Nam. Báo cáo từ Global Impact Investing Network (GIIN) năm 2024 ước tính rằng, hiện có hơn 3.907 tổ chức đang quản lý 1.571 nghìn tỷ USD tài sản đầu tư tác động được quản lý (AUM) trên toàn thế giới, tương ứng với mức tăng trưởng kép hằng năm (CAGR) là 21% của toàn bộ thị trường đầu tư tác động kể từ năm 2019. Báo cáo năm nay - Đánh giá quy mô thị trường đầu tư tác động 2024, đánh dấu lần đầu GIIN có thể tính toán được CAGR cho quy mô của thị trường đầu tư tác động.
Intrepid Travel là một công ty du lịch mạo hiểm theo nhóm nhỏ, có trụ sở tại Melbourne, Australia là một trong những điển hình tạo nguồn vốn cộng đồng cho các hoạt động tạo tác động xã hội. Công ty cung cấp hơn 1.100 tour du lịch có hướng dẫn viên trên toàn thế giới với trung bình 10 du khách cho mỗi tour. Intrepid được công nhận là B Corporation, danh hiệu chứng nhận đáp ứng các tiêu chuẩn về hiệu suất xã hội và môi trường đã được xác minh, minh bạch trước công chúng và trách nhiệm pháp lý để cân bằng lợi nhuận và mục đích. Intrepid Foundation đã huy động được hơn 12 triệu dollar Australia (AUD) để hỗ trợ các cộng đồng nơi công ty đi qua. Tại Việt Nam, Intrepid thường xuyên huy động các khoản hỗ trợ nhỏ từ chính sự đóng góp của du khách để hỗ trợ cho các doanh nghiệp xã hội.
Các doanh nghiệp xã hội, nhờ vào các nguồn vốn này, đã tạo ra hàng triệu việc làm bền vững và cải thiện chất lượng cuộc sống cho nhiều cộng đồng. Tại Việt Nam, mô hình đầu tư cộng đồng cũng đã mang lại thành công rõ rệt. Chẳng hạn, các dự án như zero waste và sản xuất nông sản hữu cơ đã thu hút đầu tư từ các quỹ cộng đồng, góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững và bảo vệ môi trường.
Gần đây, một mô hình đầu tư cho doanh nghiệp xã hội mới mẻ nhưng hứa hẹn có khả năng tạo ra cú huých mạnh mẽ, là sự thành lập Công ty cổ phần Nghị Lực Sống - Doanh nghiệp xã hội, từ vốn đóng góp của 17 doanh nhân hàng đầu thuộc Câu lạc bộ Sao Đỏ. Dựa trên nền tảng hiện hữu của Trung tâm Nghị Lực Sống chuyên đào tạo nghề cho người khuyết tật, công ty cổ phần này là sự chung tay của những doanh nhân đã thành đạt, có điều kiện hỗ trợ tài chính cũng như cơ hội mở rộng phát triển cho hoạt động kinh doanh hướng tới đối tượng ở thế yếu.
Mô hình Hợp tác công-tư (PPP) đã trở thành một phương thức hiệu quả để các tổ chức phi chính phủ (NGO) và doanh nghiệp hợp tác trong việc thực hiện các dự án xã hội. Trong mô hình này, cả hai bên chia sẻ chi phí và lợi ích, nhằm tối ưu hóa nguồn lực và thúc đẩy tác động xã hội tích cực. Một thí dụ nổi bật là sự hợp tác giữa Tổ chức Save the Children và các công ty như Unilever trong các chương trình cải thiện dinh dưỡng trẻ em. Dự án này không chỉ cung cấp thực phẩm bổ dưỡng mà còn tập huấn cho các bà mẹ về chăm sóc sức khỏe trẻ em, tạo ra tác động sâu rộng đến cộng đồng. Tại Việt Nam, một thí dụ khác là sự hợp tác giữa tổ chức Mercy Corps và các doanh nghiệp địa phương để phát triển mô hình nông nghiệp bền vững, giúp nông dân cải thiện thu nhập và tăng cường khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu. Những dự án như vậy không chỉ mang lại lợi ích kinh tế cho các bên tham gia mà còn góp phần thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững, khẳng định vai trò quan trọng của mô hình hợp tác này trong việc giải quyết các vấn đề xã hội.
Các kết quả nghiên cứu và báo cáo từ các tổ chức như Ngân hàng Thế giới (WB) và Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP), cho thấy, nguồn vốn cộng đồng không chỉ hỗ trợ cho doanh nghiệp mà còn thúc đẩy sự tiến bộ xã hội, phát triển kinh tế địa phương và giảm nghèo đói, khẳng định vai trò quan trọng của nó trong việc xây dựng một tương lai tốt đẹp hơn.
Mô hình tín dụng phục vụ phát triển đã trở thành một phương thức quan trọng giúp các doanh nghiệp xã hội tiếp cận vốn để mở rộng hoạt động và đạt được tác động xã hội bền vững. Thay vì chỉ dựa vào tài trợ, nhiều doanh nghiệp xã hội hiện nay đã tận dụng các khoản vay ưu đãi để phát triển kinh doanh của họ. Một thí dụ điển hình là Grameen Bank, nơi cung cấp tín dụng vi mô cho các doanh nhân nhỏ, đặc biệt là phụ nữ. Mô hình này không chỉ giúp họ khởi nghiệp mà còn nâng cao vai trò của phụ nữ trong kinh tế. Tại Việt Nam, các quỹ như Quỹ hỗ trợ phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME Fund) thường cung cấp các khoản vay với lãi suất thấp cho các doanh nghiệp xã hội, giúp họ đầu tư vào các dự án nông nghiệp bền vững, tiêu biểu như dự án sản xuất nông sản hữu cơ. Theo báo cáo của WB, mô hình tín dụng này đã giúp hàng triệu người thoát nghèo và cải thiện đời sống, đồng thời góp phần vào phát triển kinh tế địa phương và bảo vệ môi trường, khẳng định vai trò thiết yếu của tín dụng phục vụ phát triển trong việc xây dựng cộng đồng bền vững.
Báo cáo của GIIN cho biết, vào năm 2024, đầu tư tác động đang ở vị thế tốt để tận dụng động lực này khi tính cấp thiết của hành động đối với các vấn đề xã hội và môi trường đang gia tăng. Tốc độ phân bổ vốn hiện tại cho các Mục tiêu Phát triển bền vững của Liên hợp quốc còn lâu mới đủ để giảm những tác động tồi tệ nhất của biến đổi khí hậu và bất bình đẳng toàn cầu, nhưng chúng ta có thể đảo ngược xu hướng này bằng cách thu hút nhiều nhà đầu tư hơn, nhiều vốn hơn và cùng nhau hợp tác theo những cách mới.
