Nhìn về phía trước, văn học nghệ thuật đang chuẩn bị tiếp những bước đi chiến lược, với sự đồng hành của hệ thống chính trị. Trong các cuộc gặp gỡ văn nghệ sĩ, lễ kỷ niệm và hội nghị tổng kết lớn, lãnh đạo Đảng, Nhà nước đang tiếp tục nhấn mạnh những định hướng quan trọng. Cần tiếp tục phát triển chính sách như thế nào để khơi thông lực sáng tạo, thúc đẩy văn học nghệ thuật như một động lực phát triển bền vững?
Tiếp tục rộng mở hành lang pháp lý
Nghị quyết 23-NQ/TW của Bộ Chính trị (khóa X) đã khẳng định: “Văn học, nghệ thuật là lĩnh vực rất quan trọng, đặc biệt tinh tế của văn hóa; là nhu cầu thiết yếu, thể hiện khát vọng chân, thiện, mỹ của con người; là một trong những động lực to lớn trực tiếp góp phần xây dựng nền tảng tinh thần của xã hội và sự phát triển toàn diện của con người Việt Nam”; cùng với đó: “Tài năng văn học, nghệ thuật và vốn quý của dân tộc. Chăm lo phát hiện, bồi dưỡng, quý trọng và phát huy các tài năng văn học, nghệ thuật là trách nhiệm của toàn xã hội, trước hết là của Đảng, Nhà nước và của các tổ chức trong hệ thống chính trị các cấp. Tôn trọng, bảo đảm quyền tự do sáng tạo, tạo điều kiện thuận lợi phát huy tính độc lập, khơi dậy mọi nguồn lực sáng tạo của văn nghệ sĩ…”. Đó cũng là ý chí, tinh thần chung của hệ thống quan điểm, đường lối, chính sách mà Đảng, Nhà nước xây dựng, lan tỏa những năm qua, được văn nghệ sĩ và công chúng, xã hội hưởng ứng mạnh mẽ. Theo Chủ tịch Liên hiệp các Hội VHNT Việt Nam - PGS, TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, trong những cuộc gặp mặt văn nghệ sĩ, trí thức gần đây, Tổng Bí thư Tô Lâm đã tiếp tục khẳng định vị trí quan trọng của đội ngũ văn nghệ sĩ, trí thức; đánh giá cao về năng lực, tiềm năng của văn nghệ sĩ, VHNT đối với việc đẩy mạnh phát triển xã hội, nhất là phát triển văn hóa và tinh thần nhân dân.
Quan sát các hoạt động lãnh đạo đất nước, vận hành hệ thống chính trị, xây dựng hệ thống pháp luật, hoàn thiện thể chế trong thời gian qua, sẽ thấy tinh thần tiếp tục chú trọng, đề cao, thúc đẩy cho văn hóa, VHNT. Gần đây nhất vào giữa tháng 6/2025, Quốc hội đã thông qua Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp (sửa đổi). Trong đó có các điều khoản thúc đẩy xã hội hóa, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào VHNT với mục tiêu chuyển từ mô hình “bao cấp nghệ thuật” sang huy động nguồn lực xã hội để “cùng làm văn hóa”. Cho đến tháng 5 vừa qua, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tiếp tục thúc đẩy việc xây dựng Nghị định sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 113 năm 2013 của Chính phủ về hoạt động mỹ thuật. Trong một năm trở lại đây, Bộ cũng đang phối hợp xây dựng dự thảo Nghị định quy định về khuyến khích phát triển văn học và lấy ý kiến giới nghề, xã hội. Trước đó, Luật Điện ảnh (sửa đổi) có hiệu lực từ đầu năm 2023 với nhiều điểm mới phù hợp thực tiễn. Cũng từ nhu cầu thực tiễn mà tháng 5/2024, ngành văn hóa đã đề nghị xây dựng Luật Nghệ thuật biểu diễn… Các động thái trên, cùng những văn bản quy phạm pháp luật khác đang xây dựng hoặc đã áp dụng gần đây được đánh giá sẽ đem lại lợi thế phát triển cho VHNT và văn nghệ sĩ.
Kỳ vọng hệ sinh thái sáng tạo
Trong bối cảnh thay đổi nhanh chóng về công nghệ, văn hóa và xã hội, nhiều ý kiến cho rằng, các chính sách về VHNT cũng cần có hành trình linh hoạt, định kỳ được rà soát, đánh giá và điều chỉnh theo chu kỳ 3-5 năm. Cần tổ chức tham vấn sâu rộng với hội nghề nghiệp, tác giả và chuyên gia để nhận diện đúng những điểm nghẽn, xu hướng mới và còn mở rộng sự đồng thuận trong cộng đồng sáng tạo và quản lý.
Bên cạnh chính sách, cũng không thể thiếu sự điều phối hiệu quả giữa các cấp, ngành để hình thành hệ sinh thái sáng tạo, giúp mọi mắt xích đều có khả năng thích ứng với chuyển động của xã hội. Các chuyên gia cho rằng, “liên kết” là từ khóa của giai đoạn mới. Mỗi mô hình không thể hoạt động đơn lẻ mà cần được hỗ trợ truyền thông, tài chính, đào tạo, điều đó phải đến từ một cơ chế phối hợp liên ngành. PGS, TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho rằng, chính sách dù ưu việt đến đâu cũng không thể phát huy tối đa nếu không có một hệ sinh thái sáng tạo đủ mạnh, tức là một mạng lưới kết nối bền vững giữa người làm chính sách, nhà quản lý, hội nghề nghiệp, nghệ sĩ, công chúng, truyền thông và thị trường. Theo PGS Bùi Hoài Sơn, điều đang thiếu hiện nay không chỉ là nguồn lực mà còn là cơ chế vận hành mềm dẻo, linh hoạt để các sáng kiến văn hóa, VHNT thật sự “sống được” trong đời sống đương đại. Cần xác lập một cấu trúc hỗ trợ sáng tạo có tính dài hạn chứ không nên chỉ dừng ở các đợt phong trào hoặc hỗ trợ nhỏ giọt. Vấn đề không phải kinh phí mà là đầu tư chiến lược vào sức mạnh mềm quốc gia.
Đồng quan điểm, nhà nghiên cứu Nguyễn Quang Long (Nhóm xẩm Hà Thành) nhận xét, không ít chính sách đang rơi vào “khoảng trống áp dụng” do thiếu đầu mối thực hiện cụ thể, thiếu nhân sự chuyên môn hoặc thiếu nền tảng số để triển khai. Trong khi đó, văn nghệ sĩ cần được cập nhật về chính sách, cần cơ hội cọ xát với thực tế, cần mô hình để thử nghiệm mà hệ thống hỗ trợ vẫn chưa linh hoạt và đồng đều. Việc xây dựng hệ sinh thái sáng tạo vừa là trách nhiệm của Nhà nước, nhưng cũng cần sự chủ động từ chính các hội trong việc định hướng nghề nghiệp, tổ chức mạng lưới, đào tạo lại và thúc đẩy các hạt nhân sáng tạo trong đội ngũ trẻ.
Tín hiệu tốt để quy tụ và khơi dậy
Như nhóm tác giả loạt bài đã đề cập ở kỳ trước, việc tiếp tục tư vấn, hiến kế cho Đảng, Nhà nước là rất cần thiết, đặc biệt ở thời điểm hiện tại. Trong nửa đầu năm 2025, qua các hội thảo, tọa đàm quy mô, nhiều chủ đề và các diễn đàn rộng rãi, với đề xuất của Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Hội đồng Lý luận Trung ương, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Liên hiệp các Hội VHNT Việt Nam…, rất nhiều văn nghệ sĩ, chuyên gia đã nêu lên những ý tưởng mới, gợi mở hay cho nhiều lĩnh vực VHNT cũng như tổng thể đời sống văn hóa, văn nghệ.
Mới đây nhất, TS Ngô Phương Lan, Phó Trưởng Tiểu ban Lý luận, phê bình VHNT - Hội đồng Lý luận Trung ương, Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển điện ảnh Việt Nam có đề xuất về định hướng đáng chú ý trong việc tái định vị VHNT trong cấu trúc xã hội hiện đại. Theo đó, cần chuyển từ mô hình “phục vụ tuyên truyền” sang “tạo giá trị kinh tế - văn hóa - con người” và khuyến khích văn nghệ sĩ vừa là công dân sáng tạo, vừa là chủ thể sản xuất trong nền kinh tế tri thức. Đặt vấn đề đổi mới nội dung và hình thức sáng tạo, TS Ngô Phương Lan gợi ý về việc đa dạng hóa đề tài: Không chỉ khai thác lịch sử, chiến tranh, mà còn phản ánh hiện đại hóa nông thôn, đô thị, giới trẻ, môi trường, AI, chuyển đổi số…; ứng dụng công nghệ mới: Sáng tác tương tác, sử dụng nền tảng số, dữ liệu lớn (Big Data), trí tuệ nhân tạo (AI) trong sáng tạo và phân phối. Ở một khía cạnh khác, PGS, TS Nguyễn Thị Thu Phương, Viện trưởng Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Quốc gia Việt Nam đặt vấn đề xây dựng và hoàn thiện thể chế, góp phần phát triển văn hóa, nghệ thuật trong kỷ nguyên mới. Và để hoàn thiện thì cần: Đổi mới tư duy xây dựng thể chế, hoàn thiện hệ thống pháp luật, chính sách; hoàn thiện cơ chế tổ chức thực thi thể chế; xây dựng các chính sách ưu tiên phát triển nguồn lực thực hiện; kiện toàn thể chế tăng cường hợp tác quốc tế; xây dựng, hoàn thiện các chính sách thúc đẩy chuyển đổi số văn hóa…
Từ rất nhiều chia sẻ có trách nhiệm và tâm huyết của giới nghề, công chúng, có thể nhận ra: Sự chuyển mình đang rất được mong đợi, cùng với quyết tâm vươn lên trong suy nghĩ lẫn thiết tha hành động. Đây là những tín hiệu rất tốt cho sự huy động nguồn lực văn hóa, VHNT dồi dào; quy tụ các tài năng thuộc nhiều thế hệ; khơi dậy khát vọng sáng tạo, cống hiến của văn nghệ sĩ cho công cuộc vươn mình của dân tộc ở chặng đường phát triển mới. Và như vậy, vừa bước tới vừa nhìn lại về đội ngũ và các điều kiện chính sách, thể chế để đi xa và bền hơn; cộng hưởng mật thiết giữa hệ thống lãnh đạo, điều hành đất nước với lực lượng sáng tạo VHNT và quần chúng nhân dân; đặc biệt là trân trọng và tôn vinh VHNT, văn nghệ sĩ như những nguồn lực tinh túy đắp bồi văn hóa, góp sức phát triển kinh tế-xã hội…, từ những hành động và cái nhìn tốt đẹp đó, sẽ kết nên “hạ tầng và cánh bay văn học nghệ thuật” cho những cung đường giàu mạnh, văn hóa, nhân văn của đất nước và con người Việt Nam.
Thắp lửa sáng tạo cùng đất nước vươn mình (kỳ 4)
Thắp lửa sáng tạo cùng đất nước vươn mình (kỳ 3)
