Đền Đót tọa lạc trên sườn núi Đót, xóm Núi Đảng, xã Kha Sơn, là địa chỉ linh thiêng sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của người dân địa phương và du khách thập phương.
Theo hồ sơ khoa học di tích, danh xưng đền Đót được đặt theo tên núi Đót. Trong các thư tịch cổ, địa danh này còn được nhắc đến với tên gọi núi Đột Sơn, ngôi đền được ghi là đền Cô Linh hoặc đền Đột Sơn.
Sách Đại Nam nhất thống chí ghi chép về núi Đột Sơn, nơi có ngôi đền và được xem là một thắng cảnh của vùng Phú Bình. Sách Đồng Khánh dư địa chí, biên soạn trong những năm 1886-1888, cũng nhắc đến núi Đột Sơn và ngôi đền thờ âm thần trên núi. Những ghi chép này là tư liệu có giá trị, cho thấy địa danh và không gian tín ngưỡng gắn với đền Đót thờ Vua Bà đã được biết đến từ lâu trong lịch sử.
Các bô lão ở xóm Núi Đảng chia sẻ rằng, theo truyền thuyết dân gian được lưu truyền qua các thế hệ, Vua Bà là một người phụ nữ quê ở làng Mè, nay thuộc xã Kha Sơn, có công lao góp phần đánh đuổi giặc Ân vào thời Hùng Vương thứ Sáu.
Sau khi chiến thắng quân giặc, Vua Bà muốn lưu lại thăm quê hương, bà con, họ hàng. Truyền thuyết kể rằng, khi đến vùng núi Đót, Vua Bà đã dừng chân, sau đó xuống Giếng Tiên tắm giặt. Từ những câu chuyện được lưu truyền, vùng đất này trở thành nơi gắn bó với ký ức dân gian về Vua Bà, được nhân dân tôn kính và lập đền thờ phụng.
Hằng năm, ngày mồng 8 tháng 4 giỗ Mẫu (Vua Bà), dân làng tổ chức dâng lễ ở đền Đót, duy trì lệ cấm lửa, cấm đồng cho đến hết ngày mồng 9 tháng 4. Lễ phục, các đồ thờ như vàng mã, xôi oản, gà, hương, nến đều là màu đen… để thành kính tưởng nhớ Vua Bà.
Truyền thuyết còn phản ánh mối giao hảo giữa nhân dân vùng Nỗ Dương xưa, nay thuộc xã Kha Sơn với nhân dân vùng Hòa Sơn, tỉnh Bắc Giang trước đây. Tín ngưỡng thờ Vua Bà vì thế không chỉ có ý nghĩa trong đời sống tâm linh của một địa phương, mà còn góp phần kết nối tình cảm, phong tục và truyền thống giữa các cộng đồng dân cư.
Trong lịch sử, đền Đót cùng đình, chùa Viễn và Nghè Mét đã hình thành nên một quần thể di tích lịch sử, văn hóa và thắng cảnh có ý nghĩa quan trọng đối với địa phương. Năm 2010, cụm đền Đót cùng đình, chùa Viễn và Nghè Mét được Ủy ban nhân dân tỉnh Thái Nguyên xếp hạng di tích lịch sử, văn hóa.
Trải qua thời gian và những biến thiên của lịch sử, đền Đót mai một, năm 1995 được nhân dân chung sức phục dựng đền trên nền cũ. Tuy nhiên, sau nhiều năm, công trình xuống cấp nghiêm trọng, nhiều cấu kiện gỗ, tường xây và hệ thống mái hư hỏng, ảnh hưởng đến việc thờ tự tôn nghiêm thành kính và yêu cầu bảo tồn lâu dài.
Trước thực trạng đó, Công ty trách nhiệm hữu hạn Tôn tạo, tu bổ và xây dựng Duy Linh tài trợ 6,5 tỷ đồng tu bổ, tôn tạo đền Đót, Tập đoàn Hanaka cung tiến nội thất, nhiều cán bộ, gia đình trong xã đóng góp tôn tạo cảnh quan để gìn giữ ký ức lịch sử, bảo tồn tín ngưỡng truyền thống, thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn và trách nhiệm của thế hệ hôm nay đối với di sản tiền nhân để lại.
Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Kha Sơn Nguyễn Đắc Vinh cho biết: Nhận thức sâu sắc ý nghĩa và giá trị của đền Đót, tỉnh Thái Nguyên đã quan tâm chỉ đạo, các cơ quan chuyên môn của tỉnh hướng dẫn, phối hợp chính quyền địa phương triển khai trùng tu, tôn tạo đền Đót một cách bài bản nhằm bảo tồn và phát huy giá trị đền Đót.
Sau hơn bảy tháng thi công, việc trùng tu, tôn tạo đền Đót hoàn thành trong sự mong đợi của người dân địa phương và du khách thập phương. Đền Đót được trùng tu, tôn tạo tại nền móng cũ với kiến trúc hình chữ Đinh, gồm ba gian Tiền tế và Hậu cung, kiến trúc truyền thống của Tiền tế được giữ gìn; không gian Hậu cung được mở rộng phù hợp với yêu cầu thờ tự.
Bốn cột đá xanh tại Hậu cung được tiếp tục sử dụng, thể hiện sự trân trọng những dấu tích còn lại của công trình xưa. Hệ thống cột, kèo và cấu kiện gỗ được chế tác tinh tế, kết hợp hoa văn chạm khắc Tứ linh; tường xây gạch chỉ, nền lát gạch Bát Tràng, bậc cấp bằng đá, mái lợp ngói mũi hài phù hợp với không gian tín ngưỡng, gìn giữ bản sắc kiến trúc của di tích. Qua đó, đáp ứng tốt hơn nhu cầu sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của người dân địa phương và khách thập phương.
Tuyến đường từ xóm Núi Đảng lên đền Đót được người dân địa phương hiến tặng đất để mở rộng, cấp ủy, chính quyền địa phương đầu tư thảm nhựa rộng rãi cũng kịp hoàn thành để người dân địa phương lên thắp hương tưởng nhớ Vua Bà, dự lễ khánh thành và tham gia lễ hội mùa thu tại núi Đót.
Theo Bí thư Đảng ủy xã Kha Sơn Nguyễn Văn Ngọc, đền Đót được bảo tồn, phát huy giá trị lâu dài, đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của người dân, du khách, giáo dục truyền thống lịch sử, văn hóa cho thế hệ trẻ; nâng cao ý thức trách nhiệm của mỗi người dân trong việc bảo vệ cảnh quan, gìn giữ các giá trị văn hóa gắn với đoàn kết cộng đồng, cùng nhau xây dựng quê hương giàu đẹp.
