"Thơ trước hết là cuộc đời" - nhận định ấy của thi nhân thế hệ trước dường như được minh chứng rõ nét trong trường hợp của nhà thơ, cựu chiến binh Nguyễn Văn Á. Ông đến với thơ ca từ chiến trường khốc liệt, qua những năm tháng "ăn ngủ dưới hầm, uống nước hố bom", từ những mất mát không dễ gọi thành tên...
Sinh ra trong một gia đình nghèo, sớm thiếu vắng tình mẹ, lớn lên trong chiến tranh, Nguyễn Văn Á nhập ngũ từ năm 1971, chiến đấu tại Quảng Trị - một trong những chiến trường ác liệt nhất. Ông đi qua 81 ngày đêm bảo vệ thành cổ, Chiến dịch Hồ Chí Minh, rồi tiếp tục có mặt tại các chiến trường biên giới Tây Nam và phía bắc trong những năm sau đó. Gần 3 thập kỷ trong quân ngũ, cuộc đời người lính ấy chất chứa chiến công và cả những vết thương, có khi "không mảnh đạn".
Chính từ nền tảng ấy, thơ ông hình thành như một nhu cầu tự nhiên của ký ức, khi "tứ thơ cứ đến neo vào tâm trạng" như lời nhận xét của giới phê bình. Trong "Bóng núi", người đọc bắt gặp một thế giới nơi quá khứ và hiện tại giao thoa. Ký ức là hồi tưởng cá nhân, đồng thời trở thành ký ức tập thể, ký ức dân tộc. Những hình ảnh quen thuộc của làng quê: hoa bưởi, hoa gạo, ngọn đèn dầu... hiện lên như những tín hiệu thẩm mỹ của một thời. Đó là "cái thời ta yêu nhau" giữa tiếng súng, nơi tình yêu giản dị đến mức chỉ là cái nắm tay, ánh nhìn; là những mùa hoa gạo đỏ cháy tháng Ba, gợi nhớ những chuyến lên đường không hẹn ngày về.
Tập thơ gồm 96 bài, được chia thành ba phần: "Hoài cảm", "Xuân đợi" và "Bóng núi". Phần "Hoài cảm" là nơi ký ức tuổi trẻ, tình yêu và chiến tranh hòa quyện. "Xuân đợi" mở rộng không gian sang những phận người, đặc biệt là người phụ nữ với những hy sinh thầm lặng; còn "Bóng núi" là nơi ký ức lắng lại thành suy tư, triết lý, hướng về những giá trị bền vững như: mẹ, quê hương, đồng đội.
Hình tượng "bóng núi" vì thế mang tính biểu tượng sâu sắc, bền vững qua thời gian, tựa dư âm của quá khứ đổ dài vào hiện tại và cả bao nỗi ám ảnh không thể xóa nhòa. Trong thơ ông, người mẹ hiện lên như một tượng đài, biểu trưng cho hình ảnh của bao Bà mẹ Việt Nam Anh hùng.
Những câu thơ về mẹ không cần đến tiếng bom đạn vẫn đủ sức lay động bởi nỗi đau nằm ở sự chờ đợi, ở những năm tháng mòn mỏi không thấy con về. Hình ảnh đồng đội hiện lên vừa cụ thể vừa khái quát. Những người lính vô danh, những linh hồn nằm lại dưới đáy sông Thạch Hãn, trở thành tiếng nói chung của một thế hệ.
Đại tá, Phó Giáo sư, Tiến sĩ, nhà văn Nguyễn Thanh Tú nhìn nhận thơ của Nguyễn Văn Á trong "Bóng núi" là tiếng nói chân thực của một người lính đi qua chiến tranh, được kết tinh từ trải nghiệm sống sâu sắc. Theo ông, thơ Nguyễn Văn Á không cầu kỳ kỹ thuật mà giàu cảm xúc, mộc mạc nhưng "thô mà thật", mang giá trị như "vàng ròng" của tâm hồn.
Nét nổi bật của tập thơ là mạch hồi tưởng về quá khứ chiến tranh và tình yêu, vận hành như "bản lề trữ tình" nối hiện tại với ký ức. Không gian nghệ thuật đậm chất truyền thống với những biểu tượng quen thuộc như hoa bưởi, hoa gạo, ngọn đèn… gợi nên nỗi nhớ da diết và những mất mát không thể bù đắp. Đây là một giọng thơ dung dị, hồn hậu, giàu nghĩa tình, góp phần khắc họa ký ức chiến tranh và giá trị con người trong những năm tháng lịch sử nhiều mất mát.
Đại tá, nhà thơ Mai Nam Thắng nhìn nhận Nguyễn Văn Á như một "hiện tượng" đặc biệt khi đến với thơ ở tuổi xế chiều, nhưng lại chọn cách "hát bằng thơ" chứ không phải văn xuôi. Theo ông, thơ Nguyễn Văn Á trước hết là thơ của ký ức - dòng hoài niệm xuyên suốt và quá khứ chiến tranh, gia đình, quê hương và tình yêu hòa quyện thành nguồn cảm hứng chủ đạo.
Trong "Bóng núi", quá khứ gắn với hồi ức và trở thành chất liệu nghệ thuật, điểm tựa tinh thần giúp nhà thơ đối thoại với lịch sử. Những trải nghiệm chiến tranh, mất mát gia đình, đồng đội và quê hương được chuyển hóa thành thi ảnh giàu xúc cảm, tạo nên một nỗi buồn nhân văn - nỗi buồn đẹp, gắn với số phận chung của dân tộc.
Nhà thơ Mai Nam Thắng cho rằng, giọng thơ Nguyễn Văn Á mộc mạc, hồn nhiên, "trọng tình hơn chữ" nhưng vẫn chân thật, giàu ám ảnh. Bên cạnh đó, tập thơ vẫn có những câu thơ giàu sáng tạo, gợi cảm và mang vẻ đẹp lung linh, cho thấy khả năng bật sáng thi tứ.
Điều làm nên giá trị đặc biệt của "Bóng núi" không chỉ nằm ở nội dung mà còn ở cách tác phẩm bước ra đời sống. Toàn bộ tiền bán sách sẽ được tác giả dùng để tổ chức "giỗ trận" cho 2.500 liệt sĩ Trung đoàn 27 và gần 1.000 liệt sĩ xã Ái Tử (Quảng Trị) vào dịp 27/7/2026. Đây là nghĩa cử mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc hướng về những người đã hy sinh, nhiều người lính trong số đó vẫn chưa tìm thấy hài cốt.
Thực tế, hành trình tri ân của Nguyễn Văn Á không bắt đầu từ tập thơ này. Ông là người trực tiếp vận động xây dựng Khu tưởng niệm 2.500 liệt sĩ Trung đoàn 27 tại Quảng Trị. Công trình này là nơi thờ phụng cũng là không gian ký ức được lưu giữ và truyền lại cho các thế hệ sau.
