Hà Trang, sinh viên năm thứ hai một trường đại học tại Hà Nội, thường xuyên tải tài liệu học tập từ internet, xem phim trên các website miễn phí. “Là sinh viên với hạn chế về tài chính, sự lựa chọn cũng không có nhiều”, Hà Trang nói.
Tham gia một buổi học về sở hữu trí tuệ mới đây, cô mới nhận ra phía sau mỗi cuốn sách điện tử, mỗi bài hát hay mỗi bộ phim là công sức lao động của rất nhiều người.
Những thói quen tưởng như vô hại
Theo ông Lê Huy Anh, Phó Cục trưởng Sở hữu trí tuệ, Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN), thông tin trong môi trường số được chia sẻ rất nhanh, không ít người vẫn coi việc sử dụng các sản phẩm trí tuệ miễn phí là điều bình thường. Từ sách điện tử, phim ảnh, âm nhạc cho đến phần mềm máy tính, nhiều sản phẩm vẫn bị sao chép, phát tán và sử dụng trái phép.
“Phần lớn những hành vi này không xuất phát từ chủ ý vi phạm mà từ sự thiếu hiểu biết hoặc thói quen đã hình thành trong thời gian dài. Tuy nhiên, trong bối cảnh nền kinh tế ngày càng dựa nhiều hơn vào tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo, nhận thức về tài sản trí tuệ đang trở thành một yếu tố quan trọng của năng lực cạnh tranh”, ông Lê Huy Anh khẳng định.
Trước đây, tài sản hữu hình như đất đai, nhà xưởng hay máy móc được xem là nguồn lực chủ yếu của tăng trưởng. Ngày nay, tài sản vô hình như sáng chế, phần mềm, thương hiệu, dữ liệu và các sản phẩm sáng tạo đang ngày càng giữ vai trò quyết định. Điều đó cũng đồng nghĩa sở hữu trí tuệ không còn là câu chuyện riêng của các nhà khoa học, doanh nghiệp hay cơ quan quản lý. Nó liên quan trực tiếp đến mỗi cá nhân trong đời sống số.
Với Nghị quyết số 57-NQ/TW, Bộ Chính trị đã khẳng định yêu cầu tạo đột phá về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia nhằm nâng cao năng suất lao động, chất lượng tăng trưởng và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Trong bức tranh đó, sở hữu trí tuệ ngày càng được nhìn nhận như một cấu phần quan trọng của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
Theo Luật sư Nguyễn Thanh Hà, Công ty Luật SB Law, quyền sở hữu trí tuệ không chỉ bảo vệ lợi ích của tác giả hay doanh nghiệp mà còn góp phần bảo vệ môi trường sáng tạo của quốc gia. Đằng sau mỗi sáng chế, tác phẩm hay giải pháp công nghệ là quá trình đầu tư công sức, thời gian và nguồn lực. Nếu những thành quả đó không được bảo vệ hiệu quả, động lực sáng tạo và đầu tư cho nghiên cứu phát triển sẽ bị ảnh hưởng.
Nhận thức này cũng đang được thể hiện rõ trong các chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước. Kết luận số 51-KL/TW của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Chỉ thị số 36-CT/TW đã nhấn mạnh yêu cầu nâng cao hiệu quả công tác sở hữu trí tuệ trong tình hình mới, coi quyền sở hữu trí tuệ là nguồn lực quan trọng phục vụ phát triển kinh tế, xã hội, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Song song với đó, hệ thống pháp luật về sở hữu trí tuệ tiếp tục được hoàn thiện theo hướng phù hợp với các cam kết quốc tế và yêu cầu phát triển của nền kinh tế số. Nhiều quy định mới được bổ sung nhằm tăng cường bảo hộ quyền tác giả trên môi trường mạng, thúc đẩy chuyển giao công nghệ và thương mại hóa kết quả nghiên cứu.
Theo ông Lê Huy Anh, Phó Cục trưởng Sở hữu trí tuệ, trong nền kinh tế tri thức, tài sản trí tuệ đang trở thành nguồn lực quan trọng đối với tăng trưởng kinh tế và năng lực cạnh tranh quốc gia. Ông cho rằng, sở hữu trí tuệ không chỉ là công cụ bảo vệ quyền của chủ thể sáng tạo mà còn là cơ chế khuyến khích hoạt động nghiên cứu, thúc đẩy chuyển giao công nghệ và đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn.
“Muốn phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo hiệu quả thì phải tạo dựng được môi trường trong đó các tài sản trí tuệ được bảo vệ, được khai thác và được thương mại hóa một cách thuận lợi”, ông Lê Huy Anh chia sẻ.
Những nỗ lực đó đang từng bước được phản ánh qua các chỉ số quốc tế. Theo Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) năm 2025 do Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) công bố, Việt Nam tiếp tục duy trì vị trí thứ 44 trong số 139 quốc gia và nền kinh tế được xếp hạng.
Việc Việt Nam duy trì thứ hạng trong nhóm các nền kinh tế có thành tích nổi bật về đổi mới sáng tạo cho thấy những chuyển biến tích cực trong quá trình xây dựng nền kinh tế dựa trên tri thức và công nghệ. Tuy nhiên, để tạo ra những bước tiến xa hơn, việc hoàn thiện môi trường bảo hộ và khai thác tài sản trí tuệ vẫn là yêu cầu quan trọng.
Nhiều chuyển biến tích cực
Cùng với việc hoàn thiện thể chế, công tác thực thi quyền sở hữu trí tuệ thời gian qua cũng ghi nhận nhiều chuyển biến tích cực. Theo luật sư Trần Thanh Hà: “Muốn có nhiều sản phẩm đổi mới sáng tạo hơn thì trước hết phải xây dựng được môi trường mà ở đó thành quả sáng tạo được tôn trọng và bảo vệ. Đây không chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý mà cần sự tham gia của toàn xã hội”.
Những kết quả triển khai Công điện số 38/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ cho thấy quyết tâm và nỗ lực rất lớn trong việc lập lại một môi trường sáng tạo, sản xuất, kinh doanh tôn trọng chất xám.
Tuy nhiên, chuyên gia này khẳng định, quan trọng hơn là sau Công điện 38, Việt Nam cần phải thực hiện các hoạt động bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ một cách đều đặn với sự tham gia chủ động của các cơ quan chức năng.
“Không phải là chúng ta chỉ thực hiện theo một chiến dịch và hết chiến dịch là mọi thứ lại trở lại bình thường. Khâu thực thi cần được thực hiện một cách chủ động, quyết liệt, thường xuyên đủ sức răn đe. Từ đó góp phần hình thành thói quen mới cho cộng đồng. Đặc biệt, con em chúng ta cần được giáo dục văn hóa tôn trọng trí tuệ và sự sáng tạo ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường”, luật sư Trần Thanh Hà nói.
Theo ông Lê Huy Anh, xây dựng văn hóa sở hữu trí tuệ cần được thực hiện từ nhà trường, gia đình đến doanh nghiệp và cộng đồng. “Khi văn hóa tôn trọng sở hữu trí tuệ trở thành một chuẩn mực ứng xử trong xã hội, đó cũng là nền tảng quan trọng cho đổi mới sáng tạo”, ông nhấn mạnh.
Trở lại với Hà Trang, sau khi hiểu rõ hơn về bản quyền, cô sinh viên trẻ đã thay đổi nhiều thói quen trong học tập và giải trí. Những trang web lậu dần bị bỏ lại phía sau. Có thể thay đổi ấy chưa đủ lớn, nhưng cũng phản ánh sự chuyển biến về nhận thức đang diễn ra trong xã hội.
Trong nền kinh tế hiện đại, mỗi sáng chế được bảo hộ, mỗi tác phẩm được tôn trọng và mỗi hành vi sử dụng tài sản trí tuệ có trách nhiệm không chỉ góp phần bảo vệ người sáng tạo mà còn tạo dựng nền tảng cho sự phát triển bền vững của đất nước.
