Tận dụng CPTPP để mở rộng xuất khẩu, đa dạng hóa thị trường

Theo số liệu thống kê năm 2025, thương mại hai chiều giữa Việt Nam và các thành viên CPTPP đạt 124,5 tỷ USD, trong đó xuất khẩu của Việt Nam đạt 70,6 tỷ USD, tăng 11,5% so với năm 2024. Đáng chú ý, xuất khẩu sang những thị trường Việt Nam chưa có quan hệ FTA trước CPTPP như Canada, Mexico và Peru tiếp tục tăng trưởng tích cực.

Từ chuyển hướng thị trường đến tái cấu trúc chuỗi cung ứng

Chia sẻ tại tọa đàm “Từ biến động thương mại toàn cầu đến cơ hội thị trường: Tận dụng CPTPP để chuyển hướng và mở rộng xuất khẩu” được tổ chức ngày 28/9, ông Ngô Chung Khanh, Phó Vụ trưởng Phát triển thị trường nước ngoài và Thương mại đa biên (Bộ Công thương) cho biết, trong bối cảnh các chuỗi cung ứng toàn cầu đang được cấu trúc lại, Việt Nam với vị thế là một trung tâm sản xuất trở thành đối tác tiềm năng đối với những thị trường có nhu cầu đa dạng hóa nguồn cung.

Theo ông Ngô Chung Khanh, tổng kim ngạch nhập khẩu của các nước CPTPP, không tính Việt Nam, năm 2025 vào khoảng 4.250 tỷ USD, trong khi xuất khẩu của Việt Nam sang các nước còn lại trong khối mới ở mức hơn 70 tỷ USD, tương đương thị phần hơn 1%. Riêng Canada và Mexico, hai thị trường mới có FTA với Việt Nam, cũng mới chiếm hơn 1% thị phần xuất khẩu của Việt Nam.

Những con số này cho thấy không gian khai thác vẫn còn rộng, song dư địa của từng thị trường không đồng nghĩa với cơ hội tự động chuyển thành đơn hàng. Doanh nghiệp phải xác định được sản phẩm nào phù hợp, phân khúc nào có nhu cầu và lợi thế của mình nằm ở đâu.

Mexico là một thí dụ rõ về khả năng mở rộng không gian xuất khẩu thông qua CPTPP. Năm 2025, thương mại hai chiều Việt Nam-Mexico đạt 8,17 tỷ USD, tăng 27%; xuất khẩu của Việt Nam sang Mexico đạt hơn 7 tỷ USD, tăng gần 29%. Đến tháng 8/2026, thương mại song phương đạt 7,2 tỷ USD, tăng gần 40%, trong đó xuất khẩu của Việt Nam đạt gần 6,3 tỷ USD, cũng tăng gần 40%. Các nhóm hàng tăng trưởng tập trung gồm máy vi tính, điện tử và linh kiện, máy móc, thiết bị, giày dép, dệt may, phương tiện vận tải và phụ tùng.

Theo bà Nguyễn Thị Trang, Tham tán thương mại, Thương vụ Việt Nam tại Mexico, không nên chỉ nhìn Mexico như một thị trường hơn 130 triệu dân. Với vị trí kết nối giữa Bắc Mỹ và không gian thị trường Mỹ Latinh, Mexico đồng thời có nhu cầu phục vụ tiêu dùng trong nước và nhu cầu về nguyên liệu, linh kiện, máy móc, thiết bị cho các chuỗi sản xuất gắn với Bắc Mỹ. Tuy nhiên, “có thị trường và có ưu đãi thuế quan chưa đồng nghĩa với có đơn hàng”, bà Nguyễn Thị Trang nhấn mạnh. CPTPP tạo lợi thế thuế quan khi doanh nghiệp đáp ứng đúng quy tắc xuất xứ và các quy định nhập khẩu, nhưng khả năng biến cơ hội thành hợp đồng vẫn phụ thuộc lớn vào năng lực của doanh nghiệp.

Đối với ngành điện tử, việc chuyển hướng xuất khẩu càng không thể diễn ra trong ngày một ngày hai. Bà Đỗ Thị Thúy Hương, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp điện tử Việt Nam cho rằng, doanh nghiệp không nên đợi đến khi thị trường truyền thống xuất hiện biến động mới bắt đầu tìm kiếm thị trường thay thế. Mỗi thị trường có yêu cầu riêng về tiêu chuẩn kỹ thuật, điều kiện cung ứng và yêu cầu của khách hàng. Do đó, chuyển hướng thị trường kéo theo sự điều chỉnh phức tạp của cả chuỗi cung ứng. Những điểm nghẽn doanh nghiệp thường gặp gồm thiếu thông tin thị trường, khó xác thực đối tác, yêu cầu kỹ thuật, quy tắc xuất xứ và khả năng xây dựng chuỗi cung ứng phù hợp.

Đáng chú ý, với doanh nghiệp vừa và nhỏ, CPTPP không nhất thiết chỉ mở ra cơ hội xuất khẩu một sản phẩm hoàn chỉnh. Doanh nghiệp có thể tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng với vai trò nhà cung cấp linh kiện, vật liệu, mô-đun hoặc một công đoạn sản xuất. Như vậy, cơ hội từ CPTPP không chỉ nằm ở xuất khẩu trực tiếp mà còn ở khả năng tham gia vào hệ sinh thái sản xuất khu vực.

"Để làm được điều đó, doanh nghiệp phải thay đổi cả cách quản trị. Với ngành điện tử, yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, nguồn nguyên liệu, linh kiện, nhà cung cấp, hồ sơ và chứng từ đòi hỏi doanh nghiệp đầu tư vào hệ thống quản trị dữ liệu, quản trị nhà cung cấp và minh bạch chuỗi cung ứng. CPTPP vì thế có thể được nhìn như một không gian kết nối từ nhà cung cấp nguyên liệu, linh kiện, doanh nghiệp sản xuất đến nhà mua hàng, đối tác công nghệ và logistics" , bà Đỗ Thị Thúy Hương khẳng định.

Biến ưu đãi thành năng lực cạnh tranh

Để tận dụng CPTPP hiệu quả, yêu cầu trước hết vẫn là tuân thủ. Theo ông Ngô Chung Khanh, quy tắc xuất xứ là điều kiện tiên quyết để được hưởng thuế ưu đãi. Bên cạnh đó, CPTPP là một hiệp định tiêu chuẩn cao, bao gồm cả những yêu cầu về lao động, môi trường và các vấn đề khác ngoài thuế quan, đặt ra không ít thách thức, nhất là đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Từ thực tế tại Mexico, bà Nguyễn Thị Trang cho rằng doanh nghiệp cần tiếp cận việc mở rộng thị trường theo cả vòng đời của một giao dịch. Trước khi giao dịch phải xác định đúng mã HS, quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn kỹ thuật, nhãn hàng hóa, kiểm dịch hoặc an toàn thực phẩm nếu có, đồng thời tìm hiểu kỹ đối tác. Khi giao dịch bắt đầu, các vấn đề về hợp đồng, thanh toán, chứng từ, logistics và thông quan tiếp tục cần được kiểm soát. Khi kim ngạch tăng, doanh nghiệp còn phải lưu ý các thay đổi chính sách và biện pháp phòng vệ thương mại của nước sở tại.

Một quy trình được Thương vụ Việt Nam tại Mexico khuyến nghị cho doanh nghiệp bắt đầu khai thác thị trường là nghiên cứu sản phẩm và yêu cầu nhập khẩu; đánh giá khả năng cạnh tranh của chính doanh nghiệp; đưa sản phẩm ra thị trường để kiểm chứng nhu cầu; gặp trực tiếp nhà mua hàng và đi sâu vào giao dịch; sau đó tiếp tục theo dõi, chăm sóc để biến kết nối thành quan hệ thương mại lâu dài. Như vậy, tận dụng CPTPP không phải là câu chuyện “đổi” một thị trường lấy một thị trường khác. Đó là quá trình doanh nghiệp chủ động xây dựng một cấu trúc kinh doanh đa dạng hơn, từ thị trường, nguồn cung đến đối tác.

Theo đó, doanh nghiệp không nên chờ thị trường biến động mới tìm kiếm phương án thay thế. Đa dạng hóa cần được chuẩn bị ngay khi thị trường đang thuận lợi, đồng thời vẫn duy trì và phát triển các thị trường truyền thống. Theo bà Đỗ Thị Thúy Hương, giá trị lớn hơn của FTA không chỉ nằm ở thuế suất mà ở việc tạo ra không gian thị trường và chuỗi cung ứng rộng hơn. Doanh nghiệp cần đồng thời đa dạng hóa thị trường, nguồn nguyên liệu, linh kiện, công nghệ, nhà cung cấp và mạng lưới đối tác.

Để hỗ trợ doanh nghiệp, Bộ Công thương cũng đang hướng tới xây dựng hệ thống quản trị thực thi FTA với ba trụ cột gồm thông tin; đánh giá kết quả thực thi FTA tại địa phương; và xây dựng hệ sinh thái tận dụng FTA, kết nối các nguồn lực từ Trung ương, địa phương, hiệp hội, doanh nghiệp, logistics và các tổ chức liên quan. CPTPP vì thế đang đặt ra một cách tiếp cận mới cho doanh nghiệp Việt Nam, vừa tìm nơi bán hàng, vừa tìm thêm phương án kinh doanh; đa dạng đầu ra và đầu vào; đồng thời, tận dụng ưu đãi thuế quan, biến các cam kết của FTA thành năng lực cạnh tranh thực tế.

Trong một thế giới thương mại nhiều biến động, giá trị của CPTPP nằm ở khả năng mở thêm những cánh cửa, phân tán rủi ro, tái cấu trúc chuỗi cung ứng và xây dựng năng lực để hiện diện lâu dài. Khi doanh nghiệp xác định đúng sản phẩm, tìm đúng đối tác, đáp ứng đúng quy tắc xuất xứ và chủ động quản trị chuỗi cung ứng, CPTPP sẽ không chỉ là một hiệp định với những mức thuế ưu đãi, mà trở thành một công cụ kinh doanh cụ thể, giúp hàng Việt Nam mở rộng không gian xuất khẩu và nâng cao sức chống chịu trước những biến động của thương mại toàn cầu.