Cà-phê ngày nay đã quen thuộc tưởng như ai cũng nằm lòng với thức uống này. Nhưng bạn đọc sẽ thấy bất ngờ thú vị khi tiếp cận cà-phê từ đời sống xã hội. Chẳng hạn như việc dẫn đầu xu thế tiêu thụ cà-phê của giới học thuật Anh và sự sự trỗi dậy của các quán cà-phê như một tổ chức xã hội mới mẻ, dị biệt ở nước Anh hồi cuối thế kỷ 17. Quán cà-phê (khi đó gọi là coffy) từng trở thành điểm học tập, thu hút cả giới học thuật và trở nên một không gian cạnh tranh với môi trường đại học truyền thống…
Cuốn sách “Đời sống xã hội của cà-phê - Sự hình thành không gian cà-phê Anh quốc” lần lượt đi qua các chương theo sự du nhập và quá trình ảnh hưởng của cà-phê trong xã hội Anh. Trong đó Phần I kể câu chuyện “cà-phê từ vật lạ thành hàng hóa” qua các mục “Một hương vị quen dần”; “cà-phê và văn hóa caffeine thuở sơ khai”, “Mocha đến Java”. Phần II lý giải “Sự ra đời của quán cà-phê” với các tiểu mục: “Đại học một xu?”, “Kỳ ảo ngoại nhập và những cơn cuồng thương mại”. Phần III “Khai hóa các quán cà-phê” lại dẫn dắt độc giả tìm hiểu những con đường mà cà-phê dần thu hút chú ý của các thương gia trong cộng đồng thương mại Anh thời cận đại. Các mục nhỏ trong phần này là: “Trước chế độ quan liêu”, “Kiểm soát, quản lý cà-phê”.
Một lịch sử quán cà-phê sinh động
Thức uống du nhập từ Thổ Nhĩ Kỳ vào nước Anh được miêu tả “đen như bồ hóng, mùi vị cũng không khác bồ hóng là mấy” ấy sau những khó khăn, kỳ thị ban đầu đã chiếm được thị hiếu người dùng và hòa vào đời sống xã hội Anh bên cạnh các tên tuổi đã ăn sâu từ thời tiền công nghiệp như trà, bia, rượu, chocolate ở xứ sở này.
Sự du nhập của một loại thức uống này rõ ràng gắn liền với không gian phục vụ của nó - các quán cà-phê. Quá trình ra đời, hoạt động và biến đổi của không gian quán cà-phê cũng là quá trình phản chiếu phong phú, phức tạp xã hội mà nó hiện diện.
Bạn đọc sẽ cùng tác giả bước vào quán cà-phê đầu tiên ở Anh ra đời tại Oxford năm 1650 của doanh nhân người Do Thái tên là Jacob. 4 năm sau xuất hiện quán cà-phê thứ hai tại thành phố này và rồi nhiều quán cà-phê khác trong bối cảnh hết sức thuận lợi của Oxford giai đoạn đó. Một bối cảnh kết hợp giữa nền đông phương học trong môi trường đại học và sự phát triển của cộng đồng khoa học mới mẻ, sôi động, giàu hứng khởi. Ban đầu, không gian này phục vụ nhóm khách hàng chọn lọc, như một câu lạc bộ riêng tư hơn là không gian đại chúng.
Dần dần, xu thế tập họp, giao lưu của học giả chung sở thích đọc, học tập, thậm chí ra đời các mô hình thư viện học tập tại quán cà-phê được xem là phần bổ sung cho không gian đại học truyền thống.
Nhưng cũng chính sự phát triển mạnh mẽ, kỳ lạ, hấp dẫn của không gian này mà quán cà-phê gây ra nhiều tranh cãi, phê phán trong giới học thuật Anh. Quán cà-phê thậm chí bị xem như “tụ điểm” phù phiếm, trốn tránh học tập, cầu cạnh chức tước… Năm 1663, Trường đại học Cambridge còn cấp phép cho các quán cà-phê với điều kiện chủ quán “không phục vụ các học giả có học vị thấp hơn thạc sĩ, các thức cà-phê, chocolate, món tráng miệng đông lạnh… trừ khi có thầy hướng dẫn của họ đi cùng”.
Trong khi đó, các học giả khác lại ghi nhận lợi ích quán cà-phê ngay trong tiểu sử học thuật của mình. John Aubrey viết “Trước khi có quán cà-phê, người ta chẳng thể kết giao với người khác tốt đẹp đến nhường ấy”.
Nếu như Oxford tạo môi trường cho sự ra đời quán cà-phê mang tính xã hội thì London lại là nơi làm cho không gian này phát triển trọn vẹn. Đến thế kỷ 18, quán cà-phê đã phổ biến rộng khắp, hoà mình vào đời sống xã hội nơi đây với một tính chất xã hội rộng mở, dành cho mọi giới thay vì chỉ hướng đến nhóm thượng lưu như ban đầu.
Cà-phê - góc nhìn văn hóa, kinh tế, xã hội
Câu chuyện ra đời, biến đổi của quán cà-phê ở Anh đã cho thấy tác giả không ngừng soi chiếu động cơ sử dụng cà-phê dưới nhiều góc độ như kinh tế, xã hội học… Những ghi chép phản biện dưới các chiều kích cũng mở ra những câu chuyện hấp dẫn, để hiểu xã hội con người qua góc nhìn quán cà-phê.
Cuốn sách không chỉ mang đến những gợi mở sâu sắc thú vị hơn cho độc giả-những người mê cà-phê hoặc đơn giản là chỉ biết đến cà-phê, một sự chiêm nghiệm thú vị hơn bên thức uống phổ biến này. Tác phẩm của Brian Cowan còn lý thú, bổ ích với các nhà nghiên cứu khi mang đến những cách tiếp cận đời sống xã hội qua hành trình và sức mê hoặc của thức uống cà-phê.
“Điều gì đã biến quán cà-phê trở nên một điểm đến hấp dẫn cho đời sống xã hội của học giới Anh?”. Chỉ riêng một câu hỏi thôi đã có nhiều phân tích lý giải, nhiều trường phái lý thuyết, nhiều quan điểm và quan sát thực tiễn phong phú, sống động. Như góc nhìn kinh tế chính trị, tâm lý học, xã hội học, văn hoá…
Nhưng những phân tích về lợi ích thương mại đã đủ giải thích sự phát triển của cà-phê ở Anh? Các nghiên cứu chỉ ra “Chỉ qua những phân tích thống kê kinh tế chúng ta sẽ không bao giờ hiểu nổi sự thành công của cà-phê”. Ví như, văn hoá thượng lưu đã nuôi dưỡng thức uống cà-phê từ trong trứng nước ra sao và tính thích ứng với đa dạng nhu cầu khác nhau đã khiến cà-phê phát triển không ngừng ở đô thành London thế nào…? cà-phê London, đặc biệt là quán Will-trung tâm của đời sống văn học London, đến cuối thế kỷ 17 thậm chí “đã trở thành một ẩn dụ cho đời sống đô thành”. Và “Nếu ai muốn tìm hiểu đời sống London là thế nào, cách dễ nhất là bước vào một trong vô vàn quán cà-phê nơi đây”.
Có thể nói, với “Đời sống xã hội của cà-phê”, độc giả có thể thưởng thức một “tách cà-phê” thật khác biệt theo cách mà Brian Cowan đã tâm huyết pha chế trong hành trình hơn 300 trang sách. Nói như Giáo sư Markman Ellis trên American Historical Review thì đây là “Một tác phẩm tuyệt đẹp và vô cùng quan trọng về lịch sử quán cà-phê”.
