Đèo Vi Ô Lắc (xã Kon Plông) nằm giữa điểm nối đông và tây tỉnh Quảng Ngãi, là ranh giới tự nhiên chia đôi hai vùng khí hậu Trường Sơn Đông và Trường Sơn Tây. Đèo như một dải lụa uốn lượn giữa mây trời, với những khúc cua tay áo, những dốc sâu hút mắt và thung lũng trải dài bất tận. Mỗi bước chân qua Vi Ô Lắc là một cung bậc cảm xúc, hồi hộp, thích thú, choáng ngợp trước vẻ đẹp của thiên nhiên hoang sơ. Nơi đây, cộng đồng người Hrê đã định cư từ bao đời. Họ chọn đỉnh đèo làm nơi dừng chân không chỉ vì cảnh quan hữu tình, mà còn bởi nơi đây thỏa mãn khát vọng du ca, một thuộc tính văn hóa đặc trưng của tộc người này. Họ yêu núi Vang Y Phu, suối Nong, thác Tru, thác Rỗi, thác Ly... Những địa danh không chỉ là cảnh vật mà là ký ức, là tình yêu, là cội nguồn văn hóa. Chính tình yêu sâu sắc với thiên nhiên đã níu giữ bước chân người Hrê trên đỉnh đèo cheo leo, nơi họ có thể vừa khám phá cái mới, vừa vọng về miền đất tổ nơi dòng sông Re uốn lượn dưới chân núi.
Trên đỉnh đèo Vi Ô Lắc, những ngôi làng nhỏ của người Hrê nép mình trong lòng núi như những tổ chim bám chặt vào đá, cỏ và cây rừng. Trong tiếng gió vi vu qua tán lá, trong mùi khói bếp lam chiều, điệu Ta lêu ngân lên, không ồn ào, không khoa trương, nhưng làm rung động mọi tâm hồn khi một lần được nghe.
Ta lêu, theo cách gọi của người Hrê, không chỉ là một điệu dân ca, mà là tất cả những gì sâu xa nhất trong tâm hồn họ. Nó là lời ru của mẹ, là tiếng thở của rừng, là dòng suối róc rách, là tiếng chó sủa xa xa trong đêm, là bông lúa cong mình bên bờ ruộng, là đọt chuối non trắng nõn… Trong những căn nhà sàn đậm đà bản sắc Hrê, Ta lêu không chỉ là âm nhạc, mà là một phần đời sống. Trong một khung cảnh đậm chất núi rừng, khói bếp, rượu cần, tiếng cười pha lẫn âm thanh đàn brook réo rắt, một cô gái ngân nga điệu Ta lêu. Câu hát mộc mạc mà nặng lòng đất trời:
“(Lều lều lêu lều ố lêu), anh ơi lúa chín đỏ (Ố ố êu) báo tin được mùa (ều)...”.
Không dừng lại ở tính nghệ thuật, Ta lêu chính là phương tiện truyền tải thông điệp yêu thương, tình người, tình đất. Mỗi lời ca như một tấm gương phản chiếu đời sống lao động, sinh hoạt, tâm tình của người Hrê giữa rừng núi Kon Plông.
Trên cao nguyên Kon Plông, người Hrê đã và đang góp một tiếng nói quan trọng vào bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số Tây Nguyên. Những bản làng nhỏ nơi họ sinh sống là không gian của đàn brook, tiếng đàn chinh kla ngân vang trong lễ hội, tiếng đàn rơ oang đầy tự sự trong đám cưới và những làn điệu dân ca bay lên từ rẫy lúa, rẫy mì. Không chỉ là nghệ thuật trình diễn, những âm thanh ấy là linh hồn của cộng đồng, là phương tiện giáo dục truyền thống, là sợi dây kết nối giữa các thế hệ. Trong ngôi nhà sàn ấm cúng, bên ché rượu cần thơm nồng, người già kể chuyện xưa, người trẻ học hát, học đàn. Họ không chỉ sống, mà còn gìn giữ, trao truyền bản sắc văn hóa của mình một cách đầy tự hào.
Những nỗ lực gìn giữ văn hóa truyền thống của người Hrê trên đỉnh đèo Vi Ô Lắc không chỉ thể hiện trong sinh hoạt cộng đồng, mà còn được chính quyền địa phương và các tổ chức văn hóa chú trọng bảo tồn. Đội nghệ nhân dân tộc Hrê ở thôn Vi Pờ Ê là một minh chứng điển hình. Họ không chỉ tham gia biểu diễn tại các sự kiện văn hóa, mà còn truyền dạy cho thế hệ trẻ những làn điệu dân ca, tiếng chiêng, cách làm nhạc cụ truyền thống, góp phần làm sống lại những giá trị tưởng chừng đang mai một.
Trong dòng chảy hội nhập, những điệu Ta lêu vẫn ngân vang giữa đại ngàn, như lời nhắn nhủ về cội nguồn, về bản sắc, về sự gắn bó bền chặt giữa con người và thiên nhiên. Người Hrê trên đỉnh đèo Vi Ô Lắc không đơn thuần là những cư dân miền núi, mà là những người nghệ sĩ của đại ngàn, sống chan hòa, yêu thiên nhiên, gìn giữ văn hóa bằng cả trái tim.
