Ở bon B’Dơng, xã Tà Đùng, âm thanh M’buốt vang lên trong căn nhà nhỏ của Nghệ nhân Ưu tú H’Grao như hòa cùng nhịp thở đại ngàn, quyện vào dòng chảy bất tận của văn hóa Mạ, góp phần gắn kết giữa đời sống hiện tại với bao thế hệ đã đi qua. Hơn 70 năm gắn bó với nhạc cụ truyền thống, tên tuổi của bà H’Grao không chỉ gắn với âm thanh M’buốt, bà còn thành thạo nhiều loại nhạc cụ dân tộc Mạ như: T’ron, t’rông, chiêng… và thuộc gần 100 bài dân ca cổ xưa.
Giọng hát mộc mạc, da diết cùng tiếng M’buốt của bà từng vang lên tại nhiều sự kiện văn hóa trong và ngoài tỉnh, như một biểu tượng văn hóa của người Mạ ở vùng đất Tà Đùng. Với những cống hiến bền bỉ trong hoạt động biểu diễn và truyền dạy văn hóa bản địa suốt nhiều thập kỷ, năm 2019, bà H’Grao được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú vì có thành tích xuất sắc trong việc gìn giữ và phát huy di sản văn hóa dân tộc.
Dù đã ngoài 80 tuổi, nhưng bà H’Grao vẫn thường xuyên sử dụng các nhạc cụ truyền thống của người Mạ, ra sức truyền dạy cho lớp trẻ về M’buốt, hát dân ca, nghệ thuật biểu diễn nhạc cụ truyền thống… nhằm lưu giữ bản sắc văn hóa của người Mạ cho các thế hệ mai sau. “Gìn giữ di sản không chỉ là gìn giữ tiếng đàn, câu hát, mà là gìn giữ cốt cách, là sự tiếp nối truyền thống để con cháu hiểu và trân trọng nguồn cội”, Nghệ nhân Ưu tú H’Grao nhấn mạnh.
Tại phường Đông Gia Nghĩa, hàng trăm hiện vật gắn liền với đời sống đồng bào Mạ được trưng bày trang trọng tại Nhà triển lãm nhạc cụ truyền thống của người Mạ, được xây dựng trên tuyến du lịch “Thanh âm từ trái đất” thuộc Công viên Địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông. Mỗi hiện vật như: Chiêng, tù và, kèn bầu, chóe cổ, gùi, trang phục truyền thống… đều chứa đựng dấu ấn thời gian và bản sắc riêng biệt, phản ánh sinh động đời sống lao động, tín ngưỡng và tâm hồn người Mạ. Nhờ sự độc đáo, đa dạng về bản sắc, nhà triển lãm đã nhanh chóng trở thành điểm đến hấp dẫn, thu hút đông đảo du khách trong nước và quốc tế.
Để có được số lượng hiện vật lớn, phong phú trưng bày, lưu giữ hôm nay, nhiều năm qua, ông K’Tông, người Mạ (phường Đông Gia Nghĩa) đã miệt mài đi khắp bon làng, gặp gỡ nhiều gia đình để sưu tầm. Với ông, mỗi hiện vật là một câu chuyện, một dấu tích của thời gian cần được lưu giữ để thế hệ mai sau có thể hiểu về truyền thống văn hóa dân tộc. “Hiện vật như là ký ức, phản ánh quá trình hình thành và phát triển, những bản sắc văn hóa truyền thống độc đáo riêng có của người Mạ. Vì vậy, tôi cố gắng sưu tầm, lưu giữ, mong con cháu sau này được thấy, được nghe và tự hào về văn hóa của dân tộc mình”, ông K’Tông chia sẻ.
Cùng với không gian triển lãm nhạc cụ truyền thống, tại bon N’Jriêng, mô hình nhà sàn truyền thống cũng được phục dựng, giúp du khách hiểu rõ hơn về không gian sinh hoạt đặc trưng của cộng đồng người Mạ. Vào các dịp lễ hội, tiếng chiêng lại ngân vang bên ngôi nhà sàn truyền thống; những chàng trai, cô gái Mạ trong lễ phục hợp xướng dân ca thâu đêm bên lửa trại bập bùng, tạo nên không gian gắn kết như bon làng truyền thống cổ xưa. Không chỉ phục vụ tham quan, hiện nay, nơi đây còn là “trường học văn hóa” dành cho thế hệ trẻ người Mạ tìm hiểu về cội nguồn, bồi đắp niềm tự hào và ý thức gìn giữ di sản văn hóa của dân tộc mình.
Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường Đông Gia Nghĩa Thạch Cảnh Tịnh cho biết: Bên cạnh sự đầu tư, hỗ trợ của Nhà nước, người Mạ luôn ý thức và tích cực lưu giữ, trao truyền văn hóa truyền thống cho các thế hệ, để bản sắc dân tộc mãi trường tồn. Từ việc gìn giữ đến phát huy giá trị, người Mạ đang từng bước biến di sản thành sinh kế, từ ký ức văn hóa dân tộc trở thành sản phẩm du lịch đặc sắc, góp phần nâng cao đời sống bằng chính bản sắc văn hóa của dân tộc mình.
Theo lãnh đạo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Đồng, thời gian qua, tỉnh đã triển khai nhiều chương trình, đề án thiết thực nhằm bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc thiểu số trên địa bàn và đạt được nhiều kết quả quan trọng. Riêng văn hóa truyền thống dân tộc Mạ ở phía tây của tỉnh cũng được quan tâm kịp thời.
Tỉnh đã tổ chức tôn vinh nghệ nhân có đóng góp lớn trong gìn giữ di sản; hỗ trợ thành lập tổ hợp tác dệt thổ cẩm, nấu rượu cần; hỗ trợ phục dựng nghi lễ truyền thống và tổ chức các lễ hội văn hóa dân tộc; đưa các điểm di sản của người Mạ vào hệ thống tour trải nghiệm thuộc Công viên Địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông. Đáng chú ý, năm 2024, Lễ cúng thần rừng (Yang Brê) của người Mạ đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, mở ra cơ hội quảng bá di sản, gắn kết với phát triển du lịch văn hóa và du lịch sinh thái bền vững.
