Nhiều năm đối diện với nước lũ khiến người dân biết phải làm gì khi nước dâng, nhưng sẽ không thật đầy đủ nếu gọi đó đơn giản là thói quen “sống chung với lũ”.
Phía sau sự bình tĩnh ấy là một thực tế kéo dài nhiều năm và một câu hỏi cần được trả lời bằng những giải pháp căn cơ hơn: Làm thế nào để sự kiên cường của người dân không phải mãi là “tuyến phòng thủ” đầu tiên trước thiên tai?
Không ai muốn quen với lũ
Ở thôn Kênh Gà, xã Gia Viễn, có lẽ không cần đợi đến khi nước tràn vào sân, người dân mới biết một mùa lũ nữa đã về. Nằm ngoài đê sông Hoàng Long, thôn Kênh Gà có 649 hộ với gần 2.500 nhân khẩu. Những ngày mưa lớn kéo dài, nước từ thượng nguồn dồn về, nhiều khu vực trong thôn ngập sâu, nước tràn vào nhà. Một vùng dân cư vốn bình thường với đường làng, ngõ xóm bỗng chuyển sang đi lại bằng thuyền.
Như nhiều gia đình khác trong thôn, nước lên đến đâu, bà Trần Thị Đan kê đồ đạc lên đến đó. Thứ gì có thể chuyển từ tầng một lên tầng hai thì chuyển. Chiếc thuyền vốn được chuẩn bị sẵn lại trở thành phương tiện đi lại hằng ngày.
Nhưng có một chi tiết nhỏ khiến câu chuyện mùa lũ Kênh Gà không chỉ có nước và những căn nhà bị ngập. Công việc bán rau hằng ngày của bà Đan vẫn tiếp tục. Biết trước những ngày nước lớn việc đi lại sẽ khó khăn, bà chuẩn bị rau, củ rồi dùng thuyền đi dọc những tuyến đường ngập, đưa hàng đến tận nhà. Ai cần gì, bà cố gắng mang đến thứ ấy.
Một chiếc thuyền rau giữa xóm ngập có thể gợi lên sự bình thản của người dân vùng lũ. Nhưng đằng sau sự bình thản đó không phải là việc con người không còn sợ nước.
Ông Trần Văn Sơn, Bí thư Chi bộ kiêm Trưởng thôn Kênh Gà cho biết, năm nào nơi đây cũng có vài đợt lũ. Qua nhiều năm, người dân tự điều chỉnh cách sống, nhà cửa phần lớn được xây cao tầng, kiên cố hơn; phương tiện đi lại khi ngập được chuẩn bị; đồ dùng thiết yếu cũng được tính toán từ trước. Hệ thống điện, nước sạch được đầu tư, nâng cấp đã giúp đời sống trong những ngày nước lớn bớt đảo lộn.
Nhưng thích ứng không đồng nghĩa với việc những khó khăn đã biến mất. Khi nước rút chậm, giao thông vẫn bị chia cắt, sinh hoạt đảo lộn, có thời điểm nguồn nước sinh hoạt thiếu hụt. Người dân vẫn cần thêm áo phao, phương tiện và trang thiết bị cứu hộ để có thể xử lý những tình huống nước lên nhanh.
Điều người dân mong muốn rất thực tế: Được cảnh báo sớm hơn, có đủ thời gian đưa người và tài sản đến nơi an toàn, có những điều kiện thiết yếu để không bị động nếu lũ kéo dài.
Câu chuyện ấy không chỉ có ở Kênh Gà. Bên sông Đáy, xã Phong Doanh có 8,8 km đê tả Đáy, nhiều khu dân cư và diện tích sản xuất nằm ngoài đê. Ở thôn Trầm Phương, 51 hộ dân sống trong phạm vi đê bao. Mỗi mùa mưa đến, nhiều gia đình lại kiểm tra chiếc thuyền tay của mình. Trong thôn còn có những thuyền máy có thể huy động khi cần.
Khi nước bắt đầu lên, đồ đạc được kê cao, lương thực, nước uống, thuốc men được chuẩn bị. Người già, trẻ nhỏ và các hộ ở vị trí thấp được tính toán phương án di chuyển trước. Trong đợt mưa lũ này, xã Phong Doanh đã chủ động di dời 40 hộ với khoảng 180 nhân khẩu đến nơi an toàn.
Nhìn từ bên ngoài, người ta dễ gọi đó là kinh nghiệm sống chung với lũ. Nhưng với người trong cuộc, phía sau mỗi lần kê một chiếc tủ, đưa chiếc xe lên chỗ cao hay đặt sẵn chiếc thuyền trước cửa là một nỗi lo rất cụ thể: Nước sẽ dâng đến đâu, bao giờ rút, người già và trẻ nhỏ sẽ di chuyển thế nào nếu nước lên nhanh hơn dự tính.
Bởi vậy, không nên coi khả năng thích nghi đáng quý của người dân như một lời giải cho tình trạng ngập lặp lại. Sự chủ động của mỗi gia đình chỉ là một phần của phòng, chống thiên tai. Phần còn lại phải đến từ năng lực dự báo, cảnh báo, hệ thống đê điều, thủy lợi, hạ tầng dân cư và những quyết định dài hạn.
Để sự kiên cường không thành giải pháp
Đợt mưa lớn kéo dài từ ngày 14/9 đến hết ngày 17/9 một lần nữa đặt ra vấn đề ấy khi mực nước trên sông Hoàng Long, sông Đáy dâng cao, nhiều vị trí vượt báo động III, gây áp lực lớn lên hệ thống tiêu úng, đê điều, sản xuất và đời sống người dân, trong đó khu vực ngoài đê Kênh Gà bị ngập sâu.
Trong tình thế cấp bách, yêu cầu đầu tiên vẫn phải là bảo vệ con người. Chỉ đạo của tỉnh đã chuyển trạng thái từ chuẩn bị sơ tán sang sẵn sàng sơ tán, yêu cầu từng địa phương xác định rõ ngưỡng nước, vị trí, đối tượng và thời điểm phải di dời; khi vượt ngưỡng an toàn phải tổ chức di chuyển ngay, ưu tiên người yếu thế, không chờ đến lúc nước đã vào sâu trong nhà hoặc giao thông bị chia cắt mới hành động.
Riêng tại Kênh Gà, lực lượng tại chỗ phải bám địa bàn, nắm chắc số hộ ngập và bảo đảm điện, nước sạch, y tế, lương thực, thực phẩm, thuốc chữa bệnh cũng như phương tiện đi lại cho người dân.
Đó là những việc phải làm trong từng giờ khi lũ đang lên. Nhưng khi nước rút, một câu hỏi khác cần được đặt ra: Sau mỗi mùa nước dâng, chúng ta để lại điều gì ngoài những con số thống kê thiệt hại và kinh nghiệm ứng phó?
Một giải pháp đã được đặt ra là rà soát tổng thể năng lực tiêu thoát nước trên toàn tỉnh, gắn quy hoạch thủy lợi với quy hoạch đô thị, khu dân cư, khu công nghiệp và yêu cầu thích ứng biến đổi khí hậu; phân vùng tiêu theo lưu vực, xác định những điểm nghẽn, những khu vực thường xuyên ngập để có thứ tự ưu tiên đầu tư.
Cùng với đó, cần đánh giá năng lực thực tế của trạm bơm, cống qua đê, kênh trục, tình trạng bồi lắng, bèo rác và sự đồng bộ giữa công trình đầu mối với hệ thống kênh cấp dưới.
Đáng chú ý, phòng, chống thiên tai cũng cần được đặt trong tiến trình chuyển đổi số. Một bản đồ số về vùng ngập, điểm đê xung yếu, trạm bơm, cống, kênh tiêu và các khu dân cư ngoài đê, nếu được kết nối với dữ liệu lượng mưa, mực nước, tình trạng vận hành công trình và danh sách những hộ cần hỗ trợ, sẽ giúp cảnh báo không chỉ nhanh hơn mà còn chính xác hơn.
Rồi nước sông Hoàng Long, sông Đáy sẽ xuống. Những chiếc thuyền trước cửa nhà lại được kéo lên bờ. Đồ đạc từ tầng hai sẽ được chuyển xuống. Con đường làng hiện ra sau lớp nước đục và nhịp sống thường ngày lại tiếp tục.
Điều cần thiết hơn sau mỗi mùa nước dâng là biến những kinh nghiệm được đánh đổi qua nhiều năm ấy thành dữ liệu cho quy hoạch, thành công trình phòng, chống thiên tai, thành cảnh báo sớm và những quyết định đầu tư dài hạn.
