Việc tưởng đã yên với bao nhiêu gia đình, dòng họ, vậy mà vẫn chưa thể! Ấy là khi phần mộ của những người thân phải di dời để lấy đất phục vụ cho các dự án. Nhiều con đường mở qua các làng mạc, cánh đồng; nhiều công trình quy mô như các khu đô thị, sân vận động… được xây dựng ở các khu vực đã có cộng đồng dân cư sinh sống, canh tác và lo các việc tâm linh cho người quá cố. Từ đó dẫn đến việc phải giải phóng mặt bằng, “nhà” của những người đã khuất cũng không ngoại lệ.
Vậy là bao nhiêu mồ mả đã xây cất kiên cố, đã “đào sâu chôn chặt” lại phải đào lên, đưa đến một địa điểm mới, và… chôn lại gần như từ đầu. Nhiều mộ cũ từ hàng bao năm nay, nhưng cũng không ít mộ mới của những người qua đời cách đây chưa lâu, đào lên, làm sạch, vận chuyển, chôn xuống ngôi mộ mới và hoàn thành xây cất. Cùng với các việc lễ đi kèm vốn khó có thể bỏ được bởi tập quán đã ăn sâu, thêm nhiều diễn biến tâm lý của người sống trong suốt quá trình cất bốc, di dời, tất cả tạo nên một chuỗi việc không đơn giản, không mấy thảnh thơi và có khi khá là mệt mỏi, lo âu. Bởi sợ nhỡ “động”, nhỡ thiếu sót, nhỡ sai lệch, nhầm lẫn thì tai hại hoặc ân hận lâu dài.
Thực tế, đã ổn định rồi mà phải xới xáo lên thì cũng không có gì là nhẹ nhàng, thoải mái cả. Nhất là những việc tâm linh. Đây là cả một vấn đề rất tế nhị, đậm chất văn hóa, có sự kết nối với truyền thống, bản sắc dân tộc. Cho nên trách nhiệm từ phía chính quyền và các doanh nghiệp, nhà thầu cần giải phóng mặt bằng để thi công, cùng các đơn vị thực hiện dịch vụ di dời, an táng… cần luôn chu đáo, kỹ càng, lịch thiệp, đề cao văn hóa ứng xử. Người dân đã có tinh thần hợp tác, đồng thuận di dời thì càng phải bảo đảm cho phần mộ người thân của họ được chu đáo, vẹn toàn. Thí dụ như doanh nghiệp, nhà thầu cần bảo đảm lo toàn bộ quá trình di dời, xây cất; chính quyền và các đơn vị chức năng nghiên cứu không gian an táng mới không xa quá để tạo thuận lợi cho người dân sau này trong việc hương khói.
Đồng thời, cần quy hoạch, xây dựng các khu nghĩa trang mới quy củ, thống nhất, đồng bộ và tiết kiệm diện tích. Rất nên nghiên cứu các mô hình nghĩa trang mới, văn minh, nhiều cây xanh, thúc đẩy xu hướng tạo không gian lưu giữ và tưởng niệm hơn là xây dựng các phần mộ theo kiểu truyền thống. Đặc biệt là tính đến sự ổn định lâu dài nhằm tránh tiếp tục sự ảnh hưởng khi “nhỡ” lại có đường mới, công trình mới đi qua.
Làm cho ổn định, sạch sẽ phần của người đã mất; giúp cho an lòng người sống, đó là trách nhiệm đạo đức, nhân văn trong quá trình phát triển, đổi mới các vùng đất theo hướng quy mô hơn, văn minh, hiện đại hơn.