Mô hình sản xuất xanh được ngành nông nghiệp xác định là một hành trình dài, đòi hỏi quyết tâm, đồng thuận và hành động đồng bộ của cả hệ thống chính trị, các cấp, ngành và địa phương.
Từ "nâu" sang "xanh"
Những năm 90 của thế kỷ trước, nhiều vùng đất đồi của tỉnh Sơn La trồng ngô, sắn được chuyển sang trồng cây cà-phê để xóa đói giảm nghèo. Trải qua những biến động của thị trường, giá trị hạt cà-phê lên xuống không ổn định khiến người trồng từng có thời gian không mặn mà với loại cây này.
Năm 2017, Hợp tác xã Cà-phê Bích Thao, phường Chiềng Cơi, tỉnh Sơn La được thành lập nhằm tổ chức lại sản xuất, liên kết nông dân theo chuỗi giá trị và từng bước chuyển sang sản xuất cà-phê hữu cơ, bền vững gắn với xu hướng chuyển đổi xanh của nông nghiệp hiện đại. Những năm đầu đổi mới cách làm, nhiều hộ dân e ngại, thậm chí nản lòng khi phải từ bỏ thói quen canh tác truyền thống để chuyển sang sử dụng các chế phẩm sinh học và biện pháp phòng trừ dịch bệnh tổng hợp. Chưa kể, cà-phê chỉ được hái khi quả đã chín, không tuốt cành, không trộn lẫn quả xanh. Sau thu hoạch phải được sơ chế theo quy trình nghiêm ngặt, phơi trong nhà kính, bảo đảm vệ sinh và giữ được trọn hương vị tự nhiên...
Hiểu được những lo lắng của người dân, hợp tác xã đã hỗ trợ kỹ thuật, đồng hành cùng nông dân ngay từ khâu cải tạo đất, chọn giống, chăm sóc cây cho đến thu hái, chế biến và tiêu thụ sản phẩm.
Anh Nguyễn Xuân Cao, thành viên Hợp tác xã cho biết, nhờ chuyển sang canh tác cà-phê hữu cơ, gia đình anh đã chấm dứt cảnh “được mùa, mất giá”, đồng thời nâng giá trị sản phẩm lên rõ rệt. Năm 2025, thu nhập đạt 800 triệu đến 1,5 tỷ đồng/ha, đủ để gia đình yên tâm gắn bó lâu dài với hợp tác xã. Nhờ mô hình liên kết và chế biến sâu, thu nhập của các hộ nông dân tham gia liên kết Hợp tác xã Cà-phê Bích Thao đã tăng 25 đến 40%, khoảng 40% trong số 246 hộ liên kết mua được ô-tô.
Đây là kết quả minh chứng cho sự cải thiện rõ rệt về đời sống của người dân địa phương sau chuyển đổi mô hình sản xuất. Giám đốc Hợp tác xã Nguyễn Xuân Thao chia sẻ, chuyển đổi xanh phải bắt đầu từ việc hướng dẫn người nông dân giảm dần phân hóa học, thay bằng phân hữu cơ vi sinh, tận dụng phụ phẩm nông nghiệp để ủ phân, cải tạo đất, đồng thời hạn chế tối đa thuốc bảo vệ thực vật... Hiện, Hợp tác xã thiết lập đầu ra ổn định với 95% sản lượng cà-phê đặc sản được xuất khẩu. Riêng 40 tấn mang thương hiệu Bích Thao Sơn La đã thâm nhập các thị trường khó tính như Nhật Bản, Hàn Quốc và Đức.
Trên những triền đồi sỏi đá vốn được xem là “vùng đất khó” ở xã Sóc Sơn, thành phố Hà Nội, một mô hình nông nghiệp xanh, hữu cơ âm thầm tạo nên sự thay đổi bền vững gần 10 năm nay. Không chạy theo năng suất ngắn hạn, Hợp tác xã Bảo tồn và Phát triển dược liệu Sóc Sơn lựa chọn con đường canh tác thuận tự nhiên, bảo tồn dược liệu bản địa và nâng cao giá trị sinh kế cho người nông dân.
Chia sẻ về những đột phá trong thực hiện mô hình “nông nghiệp xanh”, Giám đốc Hợp tác xã Nguyễn Thanh Tuyền cho biết: “Trước đây, việc quản lý sản xuất chủ yếu dựa vào ghi chép thủ công cho nên thông tin còn rời rạc và khó kiểm chứng. Hiện nay, nhờ áp dụng công nghệ truy xuất nguồn gốc, toàn bộ dữ liệu về quá trình sản xuất được số hóa, minh bạch và dễ theo dõi hơn. Điều này không chỉ giúp đơn vị thuận lợi trong việc đáp ứng các tiêu chuẩn xanh, mà còn cung cấp đầy đủ căn cứ cho cơ quan chức năng xem xét, đánh giá và cấp chứng nhận xanh cho sản phẩm”.
Từ vài héc-ta ban đầu, vùng trồng dược liệu liên kết của Hợp tác xã Bảo tồn và Phát triển dược liệu Sóc Sơn đã liên tục được mở rộng với gần 100 loài dược liệu khỏe mạnh, tạo công ăn việc làm ổn định, tăng thu nhập cho nhiều lao động ở địa phương.
Hướng đi bền vững của nông nghiệp thời kỳ mới
Chuyển đổi sản xuất từ truyền thống sang hữu cơ đang diễn ra mạnh mẽ trên toàn cầu. Nhiều thị trường lớn đã áp dụng các tiêu chuẩn môi trường bắt buộc đối với hàng hóa nông sản. Đơn cử như Liên minh châu Âu (EU) áp dụng Quy định chống phá rừng (EUDR) đối với các sản phẩm nhập khẩu từ năm 2026; Hoa Kỳ tăng yêu cầu giảm phát thải; Nhật Bản và Hàn Quốc đẩy mạnh trung hòa carbon. Điều đó cho thấy, sản xuất xanh không còn là lựa chọn, mà là tấm giấy thông hành bắt buộc để nông sản Việt Nam vươn ra thế giới.
Theo đánh giá của lãnh đạo ngành nông nghiệp tỉnh Sơn La, Hợp tác xã Cà-phê Bích Thao giữ vai trò dẫn dắt nông dân trong chuyển đổi xanh, từ canh tác đến tổ chức sản xuất. Nhờ sự đồng hành và “cầm tay chỉ việc”, hàng trăm hộ dân đã tham gia chuỗi liên kết, qua đó nâng cao giá trị và vị thế cà-phê Sơn La trên thị trường trong nước và quốc tế.
Nhờ sự đồng hành và “cầm tay chỉ việc”, hàng trăm hộ dân đã tham gia chuỗi liên kết, qua đó nâng cao giá trị và vị thế cà-phê Sơn La trên thị trường trong nước và quốc tế.
Hiện toàn tỉnh Sơn La có gần 100 cơ sở trồng trọt áp dụng quy trình thực hành sản xuất nông nghiệp VietGAP, Global GAP với tổng diện tích hơn 2.200ha, đây là vùng nguyên liệu chất lượng cao phục vụ xuất khẩu. Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Nguyễn Thành Công cho biết, Nghị quyết số 08-NQ/TU của tỉnh về phát triển nông, lâm nghiệp và thủy sản bền vững đã tạo động lực đổi mới sản xuất, hình thành các sản phẩm nông nghiệp đặc trưng và khơi dậy vai trò chủ động của người dân, doanh nghiệp, hợp tác xã. Từ đó, nông nghiệp Sơn La chuyển mạnh sang hướng bền vững, phát triển hữu cơ, thông minh gắn với vùng sản xuất lớn và sản phẩm giá trị cao.
Thành công của Hợp tác xã Cà-phê Bích Thao, Hợp tác xã Bảo tồn và Phát triển dược liệu Sóc Sơn đã mở ra những hướng đi mới để nông nghiệp Việt Nam phát triển bền vững.
Theo Viện trưởng Môi trường nông nghiệp Mai Văn Trịnh, mỗi năm Việt Nam có từ 500 đến một triệu ha đất sản xuất nông nghiệp bị ảnh hưởng bởi biến đổi khí hậu, gây thiệt hại kinh tế cho người dân. Do đó, chuyển đổi sản xuất xanh là “chìa khóa” để nông nghiệp biến thách thức thành cơ hội trong giai đoạn phát triển bền vững. Để nông nghiệp xanh không chỉ là một hướng đi, mà là lựa chọn tất yếu của tương lai, Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia Hoàng Văn Hồng cho rằng, cần có cơ chế, chính sách khuyến khích các chủ thể kinh tế tham gia đầu tư vào mô hình sản xuất xanh.
