Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật vừa tái bản bộ sách Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam gồm 5 quyển, do nhóm tác giả Văn Tân, Hoài Thanh, Nguyễn Đổng Chi, Nguyễn Hồng Phong, Vũ Ngọc Phan biên soạn.
Văn học, nghệ thuật là một thành tố quan trọng của văn hóa, tác động trực tiếp đến quan điểm, nhận thức, tư tưởng, tình cảm, thẩm mỹ của đông đảo các tầng lớp nhân dân. Từ khi ra đời đến nay, Đảng ta luôn khẳng định và đánh giá cao vai trò, vị trí quan trọng của văn học, nghệ thuật trong sự nghiệp cách mạng của Đảng, của dân tộc. Trong suốt tiến trình cách mạng, Đảng và Nhà nước ta luôn quan tâm phát triển văn học, nghệ thuật theo hướng vừa tiếp thu các giá trị tinh hoa văn hóa nhân loại, vừa bảo tồn bản sắc truyền thống văn hóa của dân tộc Việt Nam.
Nhận thức về vai trò, vị trí và tầm quan trọng đặc biệt của văn học nghệ thuật, các nhà nghiên cứu, phê bình văn học, nghệ thuật đã cố gắng tìm tòi, nghiên cứu, biên soạn, xuất bản nhiều ấn phẩm khái quát tiến trình hình thành, phát triển và tổng kết, đánh giá về những thành tựu, hạn chế của nền văn học nước nhà. Mỗi công trình ra đời không chỉ để “ghi chép” lịch sử mà còn để đặt nền móng cho cách nhìn, cách đọc và cách đánh giá lâu dài.
Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam của nhóm tác giả gồm các nhà nghiên cứu Văn Tân, Hoài Thanh, Nguyễn Đổng Chi, Nguyễn Hồng Phong và Vũ Ngọc Phan chính là một công trình như vậy. Dù mang tên “sơ thảo”, bộ sách không hề giản lược, mà trái lại, thể hiện một tầm vóc học thuật lớn, với nhiều điểm khác biệt căn bản so với các sách lịch sử văn học cùng nội dung xuất hiện trước và sau đó.
Bộ sách gồm 5 quyển: Quyển I: Phần ngữ ngôn văn tự và văn học truyền miệng; Quyển II: Từ thế kỷ X đến hết thế kỷ XVII; Quyển III: Thế kỷ XVIII; Quyển IV: Thế kỷ XVIII; Quyển V: Giai đoạn nửa đầu thế kỷ XIX.
Bộ sách là sản phẩm của quá trình nghiên cứu các tác phẩm văn học thành văn và truyền miệng từ khởi thủy đến nửa đầu thế kỷ XIX. Trong đó nội dung mỗi tập sách là một cấu phần quan trọng, không thể tách rời trong tiến trình phát triển của văn học, và có sự gắn bó chặt chẽ với đời sống văn hóa, tinh thần của dân tộc.
Điểm khác biệt nổi bật của Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam nằm ở tính thống nhất về tư tưởng khoa học. Không phải là một công trình cá nhân, cũng không phải là sự chắp nối cơ học của nhiều bài viết rời rạc, bộ sách là kết quả của sự cộng tác giữa những học giả hàng đầu, mỗi người có một thế mạnh riêng. Chính sự hội tụ này đã tạo nên một cái nhìn toàn diện, vừa có chiều sâu chuyên môn, vừa có sự cân đối hiếm thấy giữa các bộ phận của văn học dân tộc.
Một điểm thú vị khác là vị trí trung tâm mà Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam dành cho văn học dân gian. Trong khi không ít sách lịch sử văn học trước đó xem văn học dân gian như phần “mở đầu” mang tính tiền đề, được trình bày ngắn gọn, thì bộ sách này coi văn học dân gian là một bộ phận lớn, có đời sống lâu dài và ảnh hưởng sâu rộng.
Những truyện cổ tích, thần thoại, ca dao, tục ngữ, sử thi… không chỉ được giới thiệu, mà còn được phân tích về chức năng xã hội, giá trị thẩm mỹ và vai trò trong việc hình thành tâm hồn, tư duy nghệ thuật của người Việt. Cách nhìn ấy làm nổi bật tính liên tục của truyền thống, đồng thời giúp người đọc hiểu rõ hơn nguồn mạch dân tộc nuôi dưỡng văn học viết qua nhiều thế kỷ.
Có thể nói, vượt lên trên giá trị của một bộ sách lịch sử văn học thông thường, Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam là một tư liệu rất bổ ích trong hành trình làm phong phú thêm nhận thức về nền văn học dân tộc. Không chỉ cung cấp tri thức, bộ sách còn cho thấy cách các nhà nghiên cứu thế hệ trước đặt vấn đề, hệ thống hóa tư liệu và tiếp cận văn học trong mối quan hệ chặt chẽ với lịch sử và xã hội. Đây chính là điểm khác biệt và cũng là giá trị bền vững của công trình, khiến bộ sách tiếp tục có ý nghĩa tham khảo quan trọng đối với công tác nghiên cứu, giảng dạy và học tập lịch sử văn học Việt Nam hiện nay.
