Công nghệ in ấn phát triển khiến việc đưa văn hóa truyền thống vào trang phục trở nên dễ dàng hơn. Nhưng sự thuận tiện ấy cũng khiến những giá trị gắn với cộng đồng dễ bị tách khỏi bối cảnh văn hóa, khi người sáng tạo chỉ giữ lại phần nhìn thấy mà bỏ qua ý nghĩa phía sau.
Phó Giám đốc Quỹ Hỗ trợ bảo tồn Di sản văn hóa Việt Nam, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Di sản Áo dài Việt Nam Nguyễn Thị Thanh Tâm cho biết, hiện có nhiều người sử dụng hình ảnh di sản trên trang phục theo cách “đắp” họa tiết, trong khi chưa tìm hiểu đầy đủ ý nghĩa của chúng. Theo bà, đưa các yếu tố truyền thống vào thời trang giúp quảng bá di sản, nhưng biến đổi thiếu nghiên cứu có thể làm sai lệch ý nghĩa văn hóa, nhất là những yếu tố gắn với tín ngưỡng và đặc trưng riêng của cộng đồng.
Đầu tháng 9, trong clip giới thiệu dự án âm nhạc mới của mình, một nữ ca sĩ mặc trang phục có họa tiết giống khăn Piêu làm chi tiết trang trí trên phần chân váy gây nên ý kiến trái chiều, bởi khăn Piêu vốn được phụ nữ dân tộc Thái đội đầu, quàng cổ và gắn với những nghi thức văn hóa quan trọng. Trước những ý kiến này, ê-kíp đã ẩn clip có chi tiết khăn Piêu trên mạng xã hội. Tương tự, tại Carnaval Thổ cẩm Tây Bắc cuối tháng 8, một số bộ trang phục sử dụng các chi tiết, hoa văn và màu sắc gắn với truyền thống của người Dao theo cách chưa phù hợp vấp phải phản ứng từ dư luận.
Vài năm trước, một nhóm người trẻ mặc những thiết kế cách điệu từ nón quai thao, mấn đội đầu kết hợp cùng trang phục cắt xẻ, để lộ nhiều phần cơ thể cũng nhận nhiều phản ứng không đồng tình từ cộng đồng... Những thí dụ trên cho thấy, muốn đưa một yếu tố văn hóa vào thiết kế, trước hết cần biết nó bắt nguồn từ đâu, sử dụng như thế nào và có ý nghĩa gì với cộng đồng. Với những nhà thiết kế thật sự đi sâu vào di sản, quá trình sáng tạo thường bắt đầu từ việc tìm hiểu những giá trị nằm phía sau hình ảnh ấy.
Nhà thiết kế Trịnh Bích Thủy đến với lụa Việt theo cách như vậy. Chị lần lượt tìm đến những làng nghề lụa như Nha Xá, Vạn Phúc, Cổ Chất rồi vào Hội An tìm hiểu nghề dệt Mã Châu. Ban đầu, chị muốn khám phá, thử nghiệm lụa của các làng nghề. Càng đi, sự quan tâm chuyển sang những người đứng sau mỗi tấm vải, nhất là những phụ nữ gắn bó với nghề. “Nâng cao giá trị của nghề thủ công chính là nâng giá trị của con người làm ra nó”, chị Thủy nói.
Từ những trải nghiệm ấy, Bích Thủy phát triển “Trịnh on the silk road” (Trịnh trên Con đường Tơ lụa), mở đầu bằng bộ sưu tập “Nốt trầm”. Đây là một dự án dài hơi, kết hợp sáng tạo, thực hành thủ công và kết nối văn hóa trên những vùng đất gắn với lịch sử, nghề truyền thống và di sản Việt Nam. Với mỗi điểm đến, chị tìm hiểu văn hóa, con người và câu chuyện riêng của vùng đất, rồi chuyển thành hình ảnh, hoa văn trên trang phục bằng lụa. Đầu năm 2026, chị đến Bảo Lộc, tỉnh Lâm Đồng tìm hiểu các nhà máy sản xuất lụa, tiếp cận thêm câu chuyện về chất lượng, quy mô và khả năng kết nối nghề lụa với thị trường hiện đại.
Còn với nhà thiết kế Phạm Ngọc Anh, quá trình sáng tạo bắt đầu từ việc tìm hiểu những giá trị văn hóa phía sau các vật liệu thủ công. “Mỗi dân tộc có những đặc điểm riêng về văn hóa, tín ngưỡng, màu sắc, họa tiết và kỹ thuật dệt, thêu, vẽ, nhuộm. Vì vậy, mình phải tìm hiểu kỹ để sử dụng đúng và tôn trọng người làm, tránh đặt sai vị trí trên cơ thể hoặc chạm vào những điều linh thiêng của họ”, chị chia sẻ.
Sau hơn 20 năm học tập, làm việc tại Thụy Sĩ trong lĩnh vực khoa học môi trường, Ngọc Anh về Việt Nam, thành lập thương hiệu La Phạm năm 2016 và dành 10 năm theo đuổi thời trang bền vững, trong đó thổ cẩm và các vật liệu thủ công Việt Nam là một phần quan trọng. Với các vật liệu thủ công, đặc tính của chúng ảnh hưởng đến thiết kế. Vải thủ công mang tính độc bản, thường có khổ nhỏ, bề mặt và màu sắc không đồng nhất; thời gian hoàn thiện phụ thuộc vào mùa vụ, thời tiết và công việc của người làm nghề. Có khi, chị phải nhìn vào tấm vải, cách người thợ tạo ra nó rồi mới tính đến việc phát triển thành sản phẩm gì. “Chúng tôi phải nương theo người làm và chất liệu”, Ngọc Anh cho biết.
Trong bộ sưu tập “Mountain dreams”, từng được giới thiệu tại London và Paris Fashion Week, Phạm Ngọc Anh sử dụng các chất liệu thủ công như lá dứa, gai xanh và thổ cẩm của người H’Mông, Dao, Thái. Những chất liệu đó mang theo hoa văn, màu sắc và dấu ấn văn hóa của cộng đồng, nên việc sử dụng đòi hỏi nhà thiết kế cần hiểu về nguồn gốc và cách làm ra sản phẩm. Với chị, di sản phải trở thành “cái gốc của mọi sự khởi nguồn sáng tạo”. Sau 10 năm theo đuổi hướng đi này, chị đã nghiên cứu sâu khoảng 6 trong số 54 dân tộc.
Những cách làm trên cho thấy, di sản tác động trực tiếp đến quá trình sáng tạo khi người làm nghề đi sâu vào những giá trị văn hóa phía sau. Một hoa văn, biểu tượng hay kỹ thuật thủ công cần được đặt trong bối cảnh văn hóa của cộng đồng đã tạo nên và lưu giữ nó. Việc hợp tác, trao đổi với nghệ nhân, người thực hành văn hóa cũng giúp nhà thiết kế tránh những cách diễn giải thiếu chính xác, đồng thời góp phần giữ nghề và tạo thêm sinh kế cho người làm nghề.
Theo bà Nguyễn Thị Thanh Tâm, điều đáng quan tâm khi di sản bước vào thời trang không nằm ở số lượng bộ trang phục hay sản phẩm gây chú ý, mà ở việc những giá trị văn hóa phía sau có còn được nhận diện và tiếp nối hay không. Sáng tạo chỉ thật sự có ý nghĩa khi giúp di sản đến gần hơn với đời sống mà không làm mất đi những giá trị vốn có.
