Tùy tiện sử dụng hóa chất cấm
Mới đây, Công an tỉnh Lào Cai đã phát hiện, triệt phá hai cơ sở trên địa bàn TP Lào Cai dùng hóa chất độc hại để sản xuất gần 350 tấn giá đỗ bán ra thị trường. Tại thời điểm kiểm tra (ngày 23/5), lực lượng chức năng phát hiện tại nhà ông Lưu Văn Vẽ (56 tuổi, trú tại số nhà 360, đường Lê Thanh, phường Bắc Cường) có 271 thùng có thể tích khoảng 15 lít, chứa giá đỗ các loại, tổng trọng lượng khoảng 2,5 tấn giá đỗ. Tại nhà ông Tạ Văn Hải (54 tuổi, trú tại thôn Sơn Mãn 2, xã Vạn Hòa), cơ quan chức năng phát hiện 602 thùng chứa giá đỗ các loại, trong đó có 313 thùng chứa khoảng 4,1 tấn giá đỗ thành phẩm (loại ủ 5 ngày) đang chuẩn bị vận chuyển bán ra thị trường.
Trước đó, ngày 11/4, Phòng Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế và buôn lậu (PC03 - Công an tỉnh Nghệ An) phối hợp với các đơn vị liên quan đồng loạt tiến hành kiểm tra hành chính bốn cơ sở sản xuất giá đỗ ở TP Vinh. Lực lượng chức năng thu giữ tang vật gần 2.000 lu giá đỗ với tổng khối lượng khoảng 25 tấn, 25 lít dung dịch hóa chất “nước kẹo” nguyên chất (chất 6-Benzylaminopurine) và 150 lít dung dịch đã pha chế dùng để tưới lên giá đỗ, cùng nhiều vật dụng, tài liệu liên quan.
Quá trình điều tra mở rộng, cơ quan công an xác định, từ năm 2024 đến khi bị phát hiện, một số đối tượng cùng trú tại phường Vinh Tân, TP Vinh đã sản xuất và bán ra thị trường khoảng 3.500 tấn giá đỗ thành phẩm có chứa hóa chất độc hại. Những sản phẩm này được phân phối đến nhiều chợ dân sinh, cửa hàng rau củ trên địa bàn tỉnh và các địa phương lân cận.
Cuối năm 2024, Công an tỉnh Đắk Lắk đã kiểm tra sáu cơ sở sản xuất giá đỗ trên địa bàn. Cảnh sát phát hiện ngoài việc sử dụng các nguyên liệu như hạt đỗ xanh, vôi cục, nước giếng, các cơ sở này còn dùng thêm chất lỏng không mầu là hoạt chất 6 - Benzylaminopurine (6-BAP). Tại hiện trường, lực lượng chức năng thu giữ 20.357 kg giá đỗ đã ngâm hoạt chất 6-BAP, bán ra thị trường được khoảng 400 triệu đồng; 37 can đựng 135 lít chất cấm (tương đương sản xuất 675 tấn giá thành phẩm, bán được khoảng 18,7 tỷ đồng).
Cùng thời điểm, Đội Cảnh sát điều tra tội phạm về kinh tế và chức vụ - Công an TP Huế cho biết, đã phát hiện cơ sở kinh doanh dùng chất kích thích tăng trưởng để làm giá đỗ (có địa chỉ tại 7/1/56 Duy Tân, phường An Cựu, TP Huế) do ông Lê Thanh Vũ (67 tuổi) làm chủ. Tại thời điểm kiểm tra, cơ sở này không có giấy phép đăng ký kinh doanh. Lực lượng công an phát hiện tại khu vực sản xuất giá đỗ có bốn can nhựa mầu trắng loại bốn lít không có nhãn mác, bên trong có chứa dung dịch chất lỏng mầu trắng. Khai nhận bước đầu, ông Vũ cho biết số hóa chất trong các chai nhựa nói trên là 6-BAP, được mua tại TP Hồ Chí Minh.
Điểm chung của các vụ việc trên là cùng sử dụng 6-BAP, loại hóa chất thường được dùng trong nông nghiệp để kích thích sinh trưởng. Tại Việt Nam, 6-BAP không thuộc Danh mục được phép sử dụng trong sản xuất thực phẩm và Danh mục thuốc bảo vệ thực vật được phép sử dụng.
PGS, TS Nguyễn Minh Tân, Trường Hóa và Khoa học sự sống, Đại học Bách khoa Hà Nội cho biết, chất này, tuy không gây ngộ độc cấp tính với các biểu hiện lên hệ thần kinh như hoa mắt, chóng mặt, nôn mửa nhưng nó tác động lâu dài đến cơ thể, ngấm ngầm đi vào cơ quan sinh sản, tế bào trưởng thành, kích thích sinh trưởng và qua thời gian sức khỏe suy yếu, bệnh tật. Thí dụ, 6-BAP nhiễm vào da gây viêm da hoặc nặng thêm bệnh lý da; hít trong thời gian dài có thể tổn thương phổi. Chất này xâm nhập vào gan, thận làm suy giảm chức năng hoặc trầm trọng thêm bệnh lý vốn có. Hơn thế, sử dụng các hoạt chất kích thích tăng trưởng thực vật tiềm ẩn nhiều nguy cơ mất an toàn vệ sinh thực phẩm do lượng tồn dư, là nguyên nhân gián tiếp gây ra loạt mối nguy với sức khỏe người ăn.
Theo TS, bác sĩ Nguyễn Trung Nguyên, Giám đốc Trung tâm Chống độc (Bệnh viện Bạch Mai), việc sử dụng giá đỗ tẩm hóa chất 6-BAP là cực kỳ nguy hiểm. Không giống như các loại thuốc trừ sâu có thời gian cách ly trước khi thu hoạch, giá đỗ được ngâm hóa chất rồi bán ra chỉ sau 24 giờ. Người tiêu dùng ăn gần như ngay lập tức, khiến chất độc thâm nhập trực tiếp vào cơ thể, gây ra nguy cơ ngộ độc cấp tính và tổn thương lâu dài cho tế bào.
Điều đáng báo động là các loại hóa chất bị cấm như 6-BAP, hàn the, hay những hóa chất độc hại không nguồn gốc dùng để tẩy trắng, tạo độ giòn, chống mốc cho thực phẩm… vẫn đang được rao bán công khai trên các nền tảng thương mại điện tử, mạng xã hội. Theo khảo sát của phóng viên, hóa chất 6-BAP có rao bán trên sàn thương mại điện tử Tiki với giá 1,1 triệu đồng cho mỗi chai 25g. Các chất cấm dùng trong thực phẩm như hàn the cũng được bán tràn lan trên sàn thương mại điện tử Shopee, Lazada với mức giá 50.000-100.000 đồng/kg. Thậm chí, có những hóa chất vừa được quảng cáo là có tác dụng xử lý nguồn nước, tẩy trắng vải, vừa được giới thiệu là giúp thực phẩm trắng đẹp, lâu hỏng…
Bà Phạm Khánh Phong Lan, Giám đốc Sở An toàn thực phẩm TP Hồ Chí Minh thẳng thắn cho rằng, thời gian qua, tình trạng mua, bán hóa chất, thậm chí cả các loại chất độc như xyanua, axit diễn ra dễ dàng. Nhiều loại hóa chất được nhập mua với mục đích này nhưng thực tế khi đưa ra thị trường lại phục vụ mục đích khác. Chính vì vậy, phải có chế tài rõ ràng với người bán, người dùng sai mục đích. Bà Phạm Khánh Phong Lan dẫn lại vụ việc Salbutamol từng gây xôn xao dư luận. Đây là dược chất được sử dụng trong một số loại thuốc điều trị hô hấp nhưng với số lượng rất nhỏ. Trong khi đó, số lượng thực tế nhập khẩu chất này về nước tăng hàng chục, hàng trăm lần không được kiểm soát. Kết quả, cơ quan chức năng sau đó phát hiện Salbutamol được sử dụng làm chất tạo nạc trong chăn nuôi.
Luật Hóa chất sửa đổi sẽ siết chặt quản lý
Hiện nay, việc quản lý hóa chất tại Việt Nam còn nhiều bất cập. Một loại hóa chất có thể được sử dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau, do nhiều bộ cùng quản lý, dẫn đến tình trạng chồng chéo, thiếu thống nhất. Doanh nghiệp có thể khai báo không trung thực mục đích sử dụng để lựa chọn cơ chế thông thoáng hơn. Với sự phát triển mạnh mẽ của ngành hóa chất, Luật Hóa chất hiện hành đã bộc lộ nhiều bất cập, chưa đáp ứng kịp những thách thức mới về an toàn, bảo vệ môi trường và hội nhập quốc tế.
Quy định về quản lý hóa chất chủ yếu tập trung vào hoạt động sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu hóa chất, trong khi đó, các quy định đối với hoạt động sử dụng hóa chất chưa bảo đảm được hiệu lực quản lý, các quy định về vận chuyển, thải bỏ hóa chất còn chung chung và chưa được quan tâm, dẫn đến những lỗ hổng quản lý trong chu trình vòng đời của hóa chất. Nhiều sản phẩm tiêu dùng chứa hóa chất nguy hiểm có thể ảnh hưởng trực tiếp đến người dân hoặc có thể ảnh hưởng lâu dài đến môi trường khi thải bỏ, tuy nhiên Luật chưa có quy định điều chỉnh.
Việc thi hành pháp luật về quản lý hóa chất đôi khi còn chưa nghiêm. Nhiều hóa chất nguy hiểm bị sử dụng sai mục đích gây ra nhiều khó khăn cho cơ quan quản lý và doanh nghiệp. Nhiều đơn vị xem nhẹ các quy định về an toàn hóa chất, không thực hiện hoặc thực hiện đối phó, hình thức, chưa bảo đảm công tác phòng ngừa và ứng phó sự cố hóa chất.
Mới đây, tại phiên họp thứ 46 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, nhiều đại biểu đã lên tiếng mạnh mẽ về việc phải siết chặt quản lý hoạt động kinh doanh hóa chất, giao cho một đầu mối quản lý thông qua việc góp ý cho dự thảo Luật Hóa chất (sửa đổi).
Dự thảo Luật Hóa chất đã sửa đổi, bổ sung một số quy định mới như: Quy định quản lý hóa chất trong toàn bộ vòng đời, từ khi hóa chất được tạo ra hoặc đưa vào Việt Nam với mức độ chặt chẽ bảo đảm đồng bộ, phù hợp từng danh mục hóa chất. Siết biện pháp kiểm tra đối với hoạt động nhập khẩu hóa chất cần kiểm soát đặc biệt, dịch vụ tồn trữ hóa chất cần kiểm soát đặc biệt. Ứng dụng công nghệ số, chuyển đổi số trong kiểm soát hoạt động mua, bán hóa chất cần kiểm soát đặc biệt, các dữ liệu của hoạt động mua bán sẽ được xác thực với dữ liệu về tổ chức, cá nhân mua, bán theo lộ trình thực hiện do Chính phủ quy định.
Bên cạnh đó, bổ sung quy định tổ chức, cá nhân sử dụng hóa chất cần kiểm soát đặc biệt phải đăng ký mục đích, nhu cầu sử dụng hóa chất trên cơ sở dữ liệu, đặc biệt là công tác hậu kiểm nhằm hạn chế tới mức thấp nhất việc hóa chất bị sử dụng sai mục đích. Tổ chức kinh doanh hóa chất chỉ được bán hóa chất cần kiểm soát đặc biệt cho tổ chức, cá nhân đã thực hiện công bố loại hóa chất này và mục đích sử dụng trên Cơ sở dữ liệu chuyên ngành hóa chất.
