Giống khoai của ký ức làng quê
Khoai lang Từ Tâm là giống khoai bản địa có nguồn gốc từ thôn Từ Tâm, xã Phước Hải, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận cũ (nay thuộc xã Ninh Phước, tỉnh Khánh Hòa), từng gắn bó với đời sống người dân vùng đất nắng gió phía nam tỉnh suốt nhiều thập niên. Trong ký ức của nhiều nông dân lớn tuổi, khoai lang Từ Tâm không chỉ là lương thực mà còn là “cứu cánh” mỗi khi hạn hán kéo dài.
Củ khoai bùi, ngọt tự nhiên, thơm đặc trưng; cây sinh trưởng khỏe, chịu hạn tốt, ít sâu bệnh. Những đặc tính ấy khiến khoai lang Từ Tâm từng được trồng phổ biến từ những năm 1980 đến đầu những năm 2000. Thế nhưng, cùng với sự chuyển dịch cơ cấu cây trồng và thay đổi thói quen tiêu dùng, khiến cho diện tích trồng thu hẹp, số hộ canh tác ngày càng ít. Giống khoai này không được tuyển chọn, lưu giữ bài bản, dẫn đến lẫn tạp, thoái hóa, dần lui vào dĩ vãng và đứng trước nguy cơ biến mất khỏi đồng ruộng.
Cuộc “đánh thức” giống khoai bản địa
Nhận thấy giá trị dinh dưỡng cũng như vai trò của giống cây trồng bản địa trong bối cảnh sản xuất nông nghiệp thích ứng biến đổi khí hậu, từ năm 2023 đến 2025, Viện Nghiên cứu Bông và Phát triển Nông nghiệp Nha Hố (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đã phối hợp Hội Nông dân tỉnh triển khai chương trình khảo sát, đánh giá, phục tráng và bảo tồn giống khoai lang Từ Tâm.
Quá trình phục tráng được thực hiện công phu, bài bản: từ việc đi từng thửa ruộng, thu thập mẫu giống còn sót lại trong dân, đến đánh giá đặc điểm nông sinh học, chọn lọc các cá thể ưu tú. Sau thời gian nghiên cứu, Viện đã phục tráng thành công giống khoai lang Từ Tâm mang ký hiệu KL06, một bước ngoặt quan trọng trong hành trình giữ lại “hồn cốt” của giống khoai bản địa.
Giống khoai sau phục tráng cơ bản khôi phục được các đặc tính vốn có: sinh trưởng khỏe, thích nghi tốt với điều kiện khô hạn, củ to, chất lượng thơm ngon. Viện cũng tiến hành bảo tồn và nhân giống trên diện tích khoảng 150m², tạo nguồn giống gốc phục vụ sản xuất đại trà.
Tiến sĩ Phan Công Kiên, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Bông và Phát triển Nông nghiệp Nha Hố, cho biết: “Vụ đông-xuân 2025-2026, trước nhu cầu trồng lại giống khoai lang bản địa của người dân thôn Từ Tâm và Thành Tín, Viện đã cung cấp giống khoai lang Từ Tâm phục tráng cho bà con trồng thử nghiệm trên diện tích hơn 1ha. Sau hơn một tháng xuống giống, cây sinh trưởng, phát triển tốt, bà con rất phấn khởi”.
Theo đánh giá của Viện, khoai lang Từ Tâm phục tráng có ngọn màu vàng nhạt, nhiều mủ. Với mật độ trồng phù hợp, thời gian sinh trưởng từ 105-120 ngày, mỗi củ nặng trung bình 200-300g, củ lớn có thể đạt 1,5kg; năng suất ước đạt 25-30 tấn/ha. Vỏ củ màu đỏ, thịt trắng, khi chín có vị ngọt đậm, thơm và mang mùi đặc trưng riêng không lẫn với các giống khoai khác.
Kỳ vọng từ giống khoai “ngày xưa”
Giữa trưa nắng gắt, ông Châu Minh Lâu, Chi hội trưởng Nông dân thôn Thành Tín chậm rãi bước trên những luống khoai lang đang phủ kín sắc xanh. Lá khoai non trải rộng, thân mập khỏe, bò đều trên nền đất cát khô hạn. Ông dừng lại, cúi xuống vén nhẹ tán lá, ánh mắt ánh lên niềm vui khó giấu và thổ lộ với giọng pha lẫn hoài niệm và hy vọng: “Ngày trước, nhà nào cũng trồng khoai lang Từ Tâm, nhưng rồi giống thoái hóa, năng suất thấp, đầu ra bấp bênh, bà con đành bỏ. Nay, cánh đồng mới lại có khoai lang Từ Tâm xanh tốt như vậy. Bà con kỳ vọng giống khoai này sẽ giúp tăng thu nhập và khôi phục lại cây trồng truyền thống của địa phương”.
Khi nghe tin giống khoai được phục tráng thành công, bốn hộ dân ở thôn Từ Tâm và Thành Tín mạnh dạn đăng ký trồng thử. Đến nay, sau hơn một tháng, ruộng khoai phát triển xanh tốt, ít sâu bệnh, hứa hẹn vụ thu hoạch khả quan sau Tết Nguyên đán Bính Ngọ.
Đi giữa vùng trồng thử nghiệm, những luống khoai xanh mướt trải dài trên nền đất khô hạn như tiếp thêm niềm tin cho người nông dân. Với họ, sự hồi sinh của khoai lang Từ Tâm không chỉ là chuyện được mùa, mà còn là sự trở về của một phần ký ức làng quê.
Bí thư Đảng ủy xã Ninh Phước Nguyễn Hữu Tuấn cho rằng, thành công bước đầu trong việc phục tráng giống khoai lang Từ Tâm không chỉ góp phần bảo tồn nguồn gen bản địa quý giá, mà còn mở ra triển vọng xây dựng vùng sản xuất khoai lang đặc thù gắn với chuỗi giá trị, nâng cao thu nhập cho nông dân, hướng tới phát triển nông nghiệp bền vững trên vùng đất khô hạn Khánh Hòa.
Từ những luống khoai xanh hôm nay, một hành trình mới đang mở ra, đó là hành trình đưa giống khoai bản địa trở lại với đồng ruộng, với đời sống và với tương lai sinh kế của người dân vùng “chảo lửa” năm nào.
